Bu rehber, yüksek lisans ve doktora tezlerinde istatistik analizinin yöntem ve bulgular bölümlerinde nasıl sunulması gerektiğini, jürinin hangi bilgileri aradığını ve yayımlanmış araştırmalarda en sık görülen raporlama eksikliklerini resmî düzenlemeler ve uluslararası kılavuzlar üzerinden açıklar.
Tez savunmasında jüri üyelerinin en çok soru yönelttiği bölümlerden biri istatistik analizidir. “Bu testi neden seçtiniz?”, “Örneklem büyüklüğünüzü nasıl belirlediniz?”, “p = 0,06 bulduğunuz sonuçtan nasıl ‘fark yoktur’ sonucuna vardınız?” gibi sorular, analizin kendisinden çok analizin nasıl raporlandığıyla ilgilidir. Bu yazıda tez istatistik analizi bölümünü jürinin bakış açısıyla ele alıyoruz: hangi bilgilerin mutlaka yer alması gerektiği, sayıların nasıl sunulacağı ve savunmaya nasıl hazırlanılacağı. Verdiğimiz tüm oranlar yayımlanmış kaynaklardan ya da R’de yaptığımız hesaplardan gelmektedir.
Tez Jürisi İstatistik Bölümüne Neden Bu Kadar Dikkat Eder?
Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre yüksek lisans tez jürisi, biri danışman ve en az biri başka bir yükseköğretim kurumundan olmak üzere üç veya beş öğretim üyesinden oluşur; doktora jürisi ise danışman dahil beş öğretim üyesinden kurulur ve en az ikisi kurum dışındandır1. Sınav, tezin sunulması ve ardından gelen soru-cevap bölümünden oluşur; sınav sonunda jüri salt çoğunlukla kabul, ret veya düzeltme kararı verir. Düzeltme kararı verilen yüksek lisans öğrencisi en geç üç ay, doktora öğrencisi en geç altı ay içinde tezini aynı jüri önünde yeniden savunur1. Kurum dışından gelen ve tezinizi ilk kez okuyan bir jüri üyesi için istatistik bölümü, çalışmanın güvenilirliğini sınamanın en hızlı yoludur.
Yayımlanmış araştırmalardaki veriler de bu dikkatin yersiz olmadığını gösteriyor. Türkiye’den Şahbaz ve arkadaşları, SCI-E ve TR Dizin’de taranan 18 fiziksel tıp ve rehabilitasyon dergisinde Ocak 2024 ile Ocak 2025 arasında yayımlanan 433 klinik araştırma makalesini SAMPL, CONSORT ve STROBE ölçütlerine göre incelemiştir. Makalelerin %49’unda etki büyüklüğü, %40,2’sinde örneklem büyüklüğü hesabı raporlanmamış; %19,9’unda verinin dağılımı değerlendirilmeden test uygulanmış ve %11,3’ünde metin, tablo ve şekiller arasında tutarsızlık bulunmuştur2.
Benzer bir tablo radyoloji alanında da görülmüştür: Karadeniz ve arkadaşlarının SCI/SCI-E kapsamındaki 20 radyoloji dergisinde 2016-2017 yıllarında yayımlanmış 157 makaleyi incelediği çalışmada, makalelerin 147’sinde en az bir istatistiksel hata saptanmış; en sık hata %66 oranıyla verilerin özetlenmesiyle ilgili olmuştur3. Hakem sürecinden geçmiş makalelerde bu oranlar görülüyorsa, tezlerde aynı hataların jüri tarafından sorgulanması şaşırtıcı değildir.
Yöntem Bölümünde Jürinin Aradığı Bilgiler
Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE), istatistik yöntemlerin “özgün veriye erişimi olan bilgili bir okuyucunun” yöntemin uygunluğunu değerlendirebileceği ve bildirilen sonuçları doğrulayabileceği ayrıntıda tanımlanmasını ister4. Tez için de en iyi ölçüt budur: Jüri üyesi verinizi eline alsa aynı sonuca ulaşabilmeli. Aşağıdaki tablo, SAMPL kılavuzu, ICMJE önerileri ve STROBE bildirgesinin istatistik yöntemlerine ilişkin maddelerini tez yöntem bölümü için bir kontrol listesine dönüştürmektedir4,5,6.
| Öğe | Yöntem bölümünde ne yazılmalı? | Dayanak |
|---|---|---|
| Analizin amacı ve değişkenler | Her analizin hangi araştırma sorusuna yanıt verdiği; bağımlı ve bağımsız değişkenler, ölçüm düzeyleri | SAMPL5 |
| Örneklem büyüklüğü | Hesabın dayandığı etki büyüklüğü, α, güç ve kayıp payı; kullanılan yazılım | STROBE, CONSORT6,7 |
| Varsayımların kontrolü | Normallik, varyans homojenliği, doğrusallık gibi varsayımların nasıl sınandığı ve sağlanmadığında ne yapıldığı | SAMPL5 |
| Test seçimi ve yönü | Her karşılaştırma için kullanılan test; tek ya da çift yönlü olduğu ve tek yönlü testin gerekçesi | SAMPL5 |
| Anlamlılık düzeyi | İstatistiksel anlamlılığı tanımlayan α değeri (örneğin 0,05) | SAMPL5 |
| Çoklu karşılaştırmalar | Çoklu karşılaştırmalar için düzeltme yapılıp yapılmadığı ve hangi yöntemin kullanıldığı | SAMPL5 |
| Karıştırıcılar, alt gruplar, eksik veri | Karıştırıcı etkenlerin nasıl kontrol edildiği, alt grup ve etkileşim analizleri, eksik verinin ele alınışı, duyarlılık analizleri | STROBE6 |
| Önceden planlanan ve keşfedici analizler | Hangi analizlerin önceden planlandığı, hangilerinin keşfedici olduğu | ICMJE4 |
| Yazılım | İstatistik programının adı ve sürümü | ICMJE, SAMPL4,5 |
Sosyal bilimler ve eğitim alanındaki tezlerde aynı işlevi Amerikan Psikoloji Derneği’nin nicel araştırmalar için yayımladığı JARS-Quant raporlama standartları görür8. Hangi kılavuzu esas aldığınızı yöntem bölümünde belirtmeniz, jüriye analizlerinizin sistematik bir çerçeveye dayandığını gösterir. Örneklem büyüklüğü hesabının ayrıntıları için G*Power rehberimize, varsayım kontrolü için normallik testi yazımıza, test seçimi için ise istatistik testi karar şemamıza bakabilirsiniz.
Pratik İpucu
Yöntem bölümündeki istatistik paragrafını analizlere başlamadan, tez önerisi aşamasında yazın ve analiz bittiğinde yalnızca güncelleyin. Önceden yazılmış bir analiz planı hem “bu analizi sonuca bakarak mı seçtiniz?” sorusuna en güçlü yanıttır hem de önceden planlanan ve keşfedici analizleri ayırmayı kolaylaştırır4.
Bulgular Bölümü: Sayılar Nasıl Sunulmalı?
Jürinin bulgular bölümünde dikkat ettiği konular büyük ölçüde SAMPL kılavuzunun “sonuçların raporlanması” başlığıyla örtüşür5:
- Tanımlayıcı istatistikler: Yaklaşık normal dağılan veriler ortalama (SS) biçiminde, normal dağılmayan veriler ortanca ve çeyrekler arası aralık ya da en küçük-en büyük değerlerle verilir. SAMPL, standart hatanın (SE) verinin yayılımını göstermek için kullanılmamasını açıkça belirtir5.
- Kesin p değerleri: “p < 0,05” ya da “AD (anlamlı değil)” yerine p = 0,03 veya p = 0,22 gibi kesin değerler yazılır5.
- Güven aralıkları: Birincil sonuçlar için yalnızca p değeri değil, etkinin büyüklüğü ve %95 güven aralığı verilir. ICMJE, yalnızca hipotez testlerine dayanılmamasını, çünkü p değerlerinin etki büyüklüğü ve kestirimin kesinliği hakkında bilgi vermediğini vurgular4,5.
- Metin-tablo uyumu: Metindeki her sayı tabloyla, tablodaki her sayı şekille birebir aynı olmalıdır. Şekil 1’de görüldüğü gibi yayımlanmış makalelerin %11,3’ünde bu uyum sağlanamamıştır2.
Aşağıdaki tablo, sık görülen ifadelerle jürinin beklediği ifadeleri karşılaştırmaktadır.
| Zayıf ifade | Güçlü ifade | Neden |
|---|---|---|
| “Gruplar arasında anlamlı fark bulundu (p < 0,05).” | “Müdahale grubunda ağrı skoru ortalama 1,4 puan daha düşüktü (%95 GA: 0,6–2,2; p = 0,001).” | Farkın büyüklüğü, kesinliği ve kesin p değeri verilir4,5. |
| “Fark anlamsız olduğu için iki tedavi eşittir.” | “Gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi (fark 0,8; %95 GA: −0,3–1,9; p = 0,15); güven aralığı klinik olarak önemli bir farkı dışlamamaktadır.” | Kanıt yokluğu, yokluğun kanıtı değildir9. |
| “Yaş 45,2 ± 1,1 idi.” (± SE) | “Yaş ortalaması 45,2 (SS 11,3) idi.” | Yayılım standart sapmayla gösterilir5. |
| “Sonuç p = 0,06 ile anlamlılığa yakındı.” | Kesin p değeri, etki büyüklüğü ve güven aralığı birlikte verilip yorumlanır. | Sonuçlar yalnızca p değerinin bir eşiği geçip geçmemesine dayandırılmamalıdır10. |
Tablodaki sayısal ifadeler yazım biçimini göstermek için oluşturulmuş örneklerdir; gerçek bir çalışmaya ait değildir.
Amerikan İstatistik Derneği’nin p değerleri hakkındaki bildirgesi de aynı noktaya işaret eder: p değeri, test edilen hipotezin doğru olma olasılığını ölçmez; istatistiksel anlamlılık, bir etkinin büyüklüğünü ya da sonucun önemini göstermez ve bilimsel sonuçlar yalnızca p değerinin belirli bir eşiği geçip geçmemesine dayandırılmamalıdır10.
Çoklu Karşılaştırma: Jürinin En Sık Yakaladığı Sorun
Tezlerde sık görülen bir durum, çok sayıda alt grup ya da değişken için ayrı ayrı test yapılması ve “anlamlı” çıkanların raporlanmasıdır. Gerçekte hiçbir fark olmasa bile, her biri α = 0,05 düzeyinde yapılan bağımsız testlerin sayısı arttıkça en az birinin tesadüfen anlamlı çıkma olasılığı hızla yükselir. R’de 1 − (1 − 0,05)k formülüyle hesapladığımız değerlere göre bu olasılık 5 testte %22,6, 10 testte %40,1, 20 testte %64,2’dir.
Bland ve Altman’ın açıkladığı Bonferroni yönteminde her test için anlamlılık düzeyi α’nın test sayısına bölünmesiyle elde edilir; örneğin 10 test için 0,00511. Yöntem testler birbiriyle ilişkili olduğunda tutucu kalabilir. Bu nedenle en iyi çözüm, birincil sonucu ve birincil karşılaştırmayı tez önerisinde önceden tanımlamak, diğer analizleri ise keşfedici olarak etiketlemektir4. Şahbaz ve arkadaşlarının çalışmasında çoklu karşılaştırma yapılan makalelerin bir kısmında düzeltme uygulanmadığı görülmüştür (433 makalenin 58’i, %13,4)2. ANOVA sonrası ikili karşılaştırmalarda (post hoc) kullanılan yöntemin adını mutlaka yazın.
Savunmada Gelen İstatistik Sorularına Hazırlık
Yukarıdaki kılavuzların maddeleri, jürinin hangi konuları sorgulayabileceğine de işaret eder. Savunmadan önce aşağıdaki sorulara kısa ve kaynaklı yanıtlar hazırlamanızı öneririz:
- Örneklem büyüklüğünüzü nasıl belirlediniz; hesapta hangi etki büyüklüğünü ve neden kullandınız?
- Her analizde hangi testi neden seçtiniz; varsayımlar sağlanmadığında ne yaptınız?
- Eksik veriyi nasıl ele aldınız; analizden çıkarılan katılımcı oldu mu?
- Çoklu karşılaştırmalar için düzeltme yaptınız mı?
- İstatistiksel olarak anlamlı bulduğunuz farkın klinik ya da pratik önemi nedir; etki büyüklüğü ve güven aralığı nedir?
- Anlamlı çıkmayan sonuçlarınızdan hangi sonuçları çıkarabilirsiniz, hangilerini çıkaramazsınız?
- Gözlemsel bir çalışmada karıştırıcı etkenleri nasıl kontrol ettiniz; neden-sonuç dili kullandınız mı?
- Hangi yazılımın hangi sürümünü kullandınız; analizi yeniden üretebilir misiniz?
Analiz çıktılarınızı (SPSS çıktı dosyası, R betiği veya jamovi dosyası) savunmaya yanınızda götürmeniz, beklenmeyen bir soruda tablodaki sayının kaynağını göstermenizi sağlar. Danışmanınızla yapacağınız deneme sunumunda bu soruların birkaçını özellikle sordurmanız yararlı olur.
Kanıta Dayalı Kontrol Listesi
- İstatistik yöntemleri, verinize erişen bilgili bir okuyucunun sonuçları doğrulayabileceği ayrıntıda yazın4.
- Örneklem büyüklüğü hesabını varsayımlarıyla birlikte raporlayın6,7.
- Varsayımların nasıl sınandığını, α değerini ve testlerin tek ya da çift yönlü olduğunu belirtin5.
- Tanımlayıcı istatistiklerde SS ya da ortanca (ÇAA) kullanın; yayılım için SE kullanmayın5.
- Kesin p değerlerini, etki büyüklüklerini ve %95 güven aralıklarını birlikte verin4,5,10.
- Anlamlı çıkmayan sonucu “fark yoktur” diye yorumlamayın; güven aralığını tartışın9.
- Çoklu karşılaştırmalar için düzeltme yöntemini belirtin; önceden planlanan ve keşfedici analizleri ayırın4,5,11.
- Metin, tablo ve şekillerdeki sayıları teslimden önce tek tek karşılaştırın2.
- Kullandığınız yazılımı ve sürümünü yazın4,5.
- Tezin, enstitünüzün senato tarafından belirlenen yazım kurallarına uygunluğunu kontrol edin; danışman bu uygunluğu yazılı olarak bildirir1.
Destek
Tezinizin istatistik analizini baştan yürütmek, mevcut analizinizi jüri öncesinde gözden geçirmek ya da yöntem ve bulgular bölümlerini akademik dil açısından düzenlemek isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Analizin yorumu ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir; aldığınız desteği tezinizin teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.
İstatistik Analizi – Premium Paket
Regresyon/survival analizi, güç analizi ve yöntemler bölümü taslağı dahil en kapsamlı istatistik analizi paketi.
Tez Düzenleme – Temel Paket (Yüksek Lisans Tezi)
Yüksek lisans tezinizin tamamı için dil, format ve referans kontrolü; 2 tur revizyon dahil.
Sık Sorulan Sorular
Kaynaklar
- Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. Resmî Gazete, 20.04.2016, Sayı 29690 (son değişiklik: 06.03.2026, Sayı 33188), madde 9, 10, 22 ve 23. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
- Şahbaz T, Özen Yorgancıgil G, Dirican A. Statistical reporting quality in physical medicine and rehabilitation journals: a comparative analysis of SCI-E and TR indexed publications. Eurasian J Med. 2026;58(4):e261511. doi.org/10.5152/eurasianjmed.2026.261511; PMID: 42703825
- Günel Karadeniz P, Uzabacı E, Atış Kuyuk S, Kaskır Kesin F, Can FE, Seçil M, et al. Statistical errors in articles published in radiology journals. Diagn Interv Radiol. 2019;25(2):102-8. doi.org/10.5152/dir.2018.18148; PMID: 30582574
- International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals: Preparing a Manuscript for Submission (Statistics). icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
- Lang TA, Altman DG. Basic statistical reporting for articles published in biomedical journals: the “Statistical Analyses and Methods in the Published Literature” or the SAMPL Guidelines. Int J Nurs Stud. 2015;52(1):5-9. doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2014.09.006; PMID: 25441757
- von Elm E, Altman DG, Egger M, Pocock SJ, Gøtzsche PC, Vandenbroucke JP. The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) statement: guidelines for reporting observational studies. Lancet. 2007;370(9596):1453-7. doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61602-X
- Hopewell S, Chan AW, Collins GS, Hróbjartsson A, Moher D, Schulz KF, et al. CONSORT 2025 explanation and elaboration: updated guideline for reporting randomised trials. BMJ. 2025;389:e081124. doi.org/10.1136/bmj-2024-081124; PMID: 40228832
- Appelbaum M, Cooper H, Kline RB, Mayo-Wilson E, Nezu AM, Rao SM. Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: the APA Publications and Communications Board task force report. Am Psychol. 2018;73(1):3-25. doi.org/10.1037/amp0000191
- Altman DG, Bland JM. Statistics notes: Absence of evidence is not evidence of absence. BMJ. 1995;311(7003):485. doi.org/10.1136/bmj.311.7003.485
- Wasserstein RL, Lazar NA. The ASA statement on p-values: context, process, and purpose. Am Stat. 2016;70(2):129-33. doi.org/10.1080/00031305.2016.1154108
- Bland JM, Altman DG. Multiple significance tests: the Bonferroni method. BMJ. 1995;310(6973):170. doi.org/10.1136/bmj.310.6973.170
İlgili Yazılar
- Hangi İstatistik Testi Kullanılır? t Testi, ANOVA ve Ki-Kare Karar Şeması
- G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber
- Tıpta Uzmanlık Tezi Nasıl Yazılır? 10 Adımlı Rehber
İlgili hizmetimiz: Tezinizin analiz planını, test seçimlerini ve bulgular tablolarını jüri öncesinde birlikte değerlendirmek için istatistik analizi hizmetimizi ya da tez düzenleme hizmetimizi inceleyebilir, çalışmanızı anlatmak için iletişim formunu doldurabilir veya [email protected] adresine yazabilirsiniz.
Sorunuz mu var? Hemen yazın
Bir iş günü içinde dönüş yapıyoruz. Peşin ödeme gerekmez.
Bir yanıt yazın