Yayın Etiği İhlalleri: Türleri, Örnekleri ve Yaptırımları

Bu rehber, Türkiye’deki mevzuatın tanımladığı yayın etiği ihlallerini (intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme ve haksız yazarlık) gerçek tanımları, yaptırımları ve günlük akademik hayattan örneklerle açıklar; ihlallerden nasıl korunacağınızı adım adım gösterir.

“Kendi eski makalemden bir paragraf kullansam intihal olur mu?”, “Bölüm başkanımızın adını yazar listesine eklemek zorunda mıyım?”, “Tez verimi iki ayrı makaleye bölebilir miyim?” Bu sorular, yayın etiğinin yalnızca kasıtlı hileyle ilgili olmadığını, iyi niyetli araştırmacıların da gri alanlarda karar vermek zorunda kaldığını gösterir. Türkiye’de bu alan, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ve ona dayanan üniversite yönergeleri ile 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun disiplin hükümleriyle düzenlenir^1,2. Bu yazıda yayın etiği ihlallerini resmî tanımlarıyla ele alıyor, her biri için somut örnekler ve korunma yolları sunuyoruz.

Yayın Etiği İhlalleri Ne Kadar Yaygın?

Türkiye’den somut bir veri, sorunun hangi ihlallerde yoğunlaştığını gösteriyor. Koçyiğit ve Akyol, PubMed’de “retracted publication” olarak etiketlenen ve Türkiye kaynaklı 86 biyomedikal makaleyi incelemiştir. Geri çekilme nedenlerinin başında intihal (23 makale) ve tekrar yayım (22 makale) gelmektedir; bunları hata (17) ve etik sorunlar (7) izlemektedir. Makaleler yayımlandıktan sonra ortanca 10,3 ayda geri çekilmiştir; en çok geri çekilen makale 2020 yılında yayımlanmıştır (11 makale). Daha da dikkat çekici olanı, bu makalelerin toplam 695 atıfının 471’inin geri çekilmeden sonra yapılmış olmasıdır³.

Yazarlar, Türkiye’deki araştırmacıların özellikle intihal ve tekrar yayım konusunda eğitilmesi gerektiği sonucuna varmıştır³. Bu iki ihlalin öne çıkması, çoğu vakanın bilgi eksikliğinden ya da “kendi metnimi kullanmak sorun değil” gibi yanlış varsayımlardan kaynaklanabileceğini düşündürür.

Uluslararası veriler de sorunun küçük olmadığını gösterir. Fanelli’nin araştırmacılarla yapılmış anketleri birleştiren meta-analizinde katılımcıların ağırlıklı ortalama %1,97’si en az bir kez veri veya sonuç uydurduğunu, tahrif ettiğini ya da değiştirdiğini kabul etmiş; diğer şüpheli araştırma uygulamalarını kabul edenlerin oranı %33,7’ye kadar çıkmıştır. Yazar, bu soruların hassasiyeti nedeniyle gerçek oranın muhtemelen daha yüksek olduğunu belirtir⁶. İngilizcenin ana dil olmadığı ülkelerden araştırmacı ve editörlerle yapılan ve 28 katılımcısı Türkiye’den olan bir ankette ise en sık karşılaşılan intihal türü, kaynağı yeniden ifade ederek atıfsız kullanma (paraphragiarism) olarak bildirilmiş (%69); metin kopyalamanın ne ölçüde kabul edilebilir olduğu konusunda katılımcılar arasında belirgin bir görüş ayrılığı saptanmıştır⁷.

Mevzuata Göre Başlıca Yayın Etiği İhlalleri

Aşağıdaki tanımlar, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesine dayanılarak hazırlanan Ankara Üniversitesi yönergesinden alınmıştır; aynı fiiller 2547 sayılı Kanun’un 53. maddesinde disiplin suçu olarak da sayılır^1,2.

1. İntihal

Tanım: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek¹.

Örnek: Bir derlemenin giriş paragrafını kelimeleri biraz değiştirerek kaynak göstermeden kullanmak ya da başka bir çalışmanın özgün analiz yöntemini atıfsız sunmak. Atıf vermek tek başına yeterli değildir; doğrudan alınan ifadeler tırnak içinde verilmelidir.

2. Sahtecilik

Tanım: Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak¹.

Örnek: Tamamlanamayan anketleri “tahmini” yanıtlarla doldurmak ya da hiç yapılmamış bir ölçümün sonucunu tabloya eklemek.

3. Çarpıtma

Tanım: Araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek¹.

Örnek: Anlamlı sonuç elde etmek için veriden gerekçesiz gözlem çıkarmak, görüntüleri manipüle etmek ya da destekleyici firmanın ürününe olumsuz sonuçları raporlamamak.

4. Tekrar yayım

Tanım: Mükerrer yayınlarını akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak¹.

Örnek: Aynı veri ve bulguları önce Türkçe ulusal bir dergide, ardından önceki yayına atıf vermeden İngilizce bir dergide yayımlayıp ikisini de doçentlik dosyasına ayrı yayın olarak koymak. ICMJE de daha önce yayımlanmış bir makaleyle büyük ölçüde örtüşen ve önceki yayına açık atıf yapmayan yayınları tekrar yayım olarak tanımlar; özgün araştırmada bu durum verilerin istemeden iki kez sayılmasına ve tek bir çalışmanın sonuçlarına gereğinden fazla ağırlık verilerek mevcut kanıtın çarpıtılmasına yol açabilir⁵.

5. Dilimleme

Tanım: Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak¹.

Örnek: Tek bir kohorttaki birincil sonucu üç ayrı makaleye bölerek her birinde örneklemin farklı bir alt grubunu sunmak ve diğer makalelerden söz etmemek. Farklı ve bağımsız araştırma soruları ayrı makalelerde yayımlanabilir; önemli olan, aynı veri setinden üretilen yayınları birbirine atıfla açıkça belirtmektir.

6. Haksız yazarlık

Tanım: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dahil etmek veya olan kişileri dahil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini sonraki baskılarda eserden çıkartmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dahil ettirmek¹.

Örnek: Çalışmaya hiçbir katkısı olmayan bir yöneticinin adını “nezaket gereği” eklemek ya da verileri toplayan araştırma görevlisini yazar listesinden çıkarmak. ICMJE’ye göre yazarlık için dört ölçütün tamamı karşılanmalıdır: çalışmanın tasarımına veya verilerin elde edilmesi, analizi ya da yorumuna önemli katkı; metni yazma veya eleştirel olarak gözden geçirme; son sürümü onaylama; çalışmanın tüm yönlerinden sorumluluk almayı kabul etme. Bu ölçütleri karşılamayan katkı sağlayanlar teşekkür bölümünde belirtilmelidir⁴.

İzin, hasta hakları ve gizlilikle ilgili fiiller

2547 sayılı Kanun’un 53. maddesi, yukarıdaki ihlallerin yanı sıra şu fiilleri de disiplin suçu olarak sayar: destek alınarak yürütülen araştırmalardan çıkan yayınlarda destek veren kişi ve kurumları belirtmemek, yayınlarda hasta haklarına uymamak, incelemek üzere görevlendirildiği bir eserdeki bilgileri yayımlanmadan önce izinsiz paylaşmak, anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını veya kurum iznini almadan elde edilen verileri yayımlamak ve araştırmalara başlamadan önce gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak². Ankara Üniversitesi yönergesi bu fiilleri “etik özensizlik” tanımında örnek olarak da anar¹.

Hata mı, ihlal mi?

Her kusur kasıtlı bir ihlal değildir. Ankara Üniversitesi yönergesi, etik ilke ve kurallara uymada özensizlik, dikkatsizlik, bilgisizlik veya deneyimsizliğe dayanan ancak kasıtlı olmayan davranışları ayrıca “etik özensizlik” olarak tanımlar¹. Koçyiğit ve Akyol’un incelemesinde de Türkiye kaynaklı geri çekilmelerin üçüncü sık nedeni hata olarak bildirilmiştir³. Yayımlanmış makalenizde bir hata fark ederseniz bunu dergiye kendiniz bildirmeniz, düzeltme veya gerekirse geri çekme sürecini başlatmanın en doğru yoludur.

Yaptırımlar: Hangi İhlalin Karşılığı Ne?

2547 sayılı Kanun’un 53. maddesi, 2020’de 7243 sayılı Kanun ile yapılan değişikliklerle birlikte, yayın etiğiyle ilgili fiilleri ağırlığına göre farklı disiplin cezalarıyla eşleştirir². Aşağıdaki şema öğretim elemanları için başlıca fiilleri özetler.

Kanun’un aynı maddesi 30 Temmuz 2026 tarihli 7592 sayılı Kanunla da değiştirilmiştir: üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını gerektiren fiiller arasında, başkalarınca üretilmiş yayın kullanmanın yanı sıra bu tür yayınları ücretli ya da ücretsiz başkaları adına yapmak veya buna aracılık etmek de sayılmıştır².

Kanun, öğrenciler için de ayrı bir hüküm içerir: Seminer, tez ve yayınlarda intihal yapmak veya bunları anket uygulama, veri toplama gibi akademik değerlendirme içermeyen katkılar dışında kısmen ya da tamamen başkalarına yazdırmak, yükseköğretim kurumundan bir yarıyıl uzaklaştırma cezasını gerektirir (md. 54)². Ayrıca bilimsel araştırma ve yayın etiğine ilişkin bir disiplin soruşturması başlatılmadan önce, bilimsel araştırma ve yayın etiği kurullarınca inceleme yapılması zorunludur (md. 53/A)².

Doçentlik başvurularındaki etik ihlal süreçleri ÜAK’ın kendi düzenlemelerine tabidir; bu konuyu ayrı bir yazıda ele aldık.

İhlallerden Nasıl Korunursunuz?

1. Kaynak yönetimini baştan kurun. Okuduğunuz her kaynağı bir referans yöneticisine kaydedin; not alırken doğrudan alıntıları tırnakla ve sayfa numarasıyla işaretleyin. Yönerge, intihali bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan başkasının fikir, veri veya eserini kendi eseri gibi göstermek olarak tanımlar; anket çalışması da kaynağı yeniden ifade ederek atıfsız kullanmanın en sık karşılaşılan intihal türü olduğunu bildirir^1,7. Benzerlik oranı ile intihalin aynı şey olmadığını unutmayın; konuyu benzerlik eşikleri yazımızda ayrıntılı ele aldık.
2. Kendi önceki yayınlarınıza da atıf verin. Aynı veri setinden üretilen her yayında diğerlerine atıf yapın ve dergiye gönderirken ilişkili yayınları üst yazıda belirtin. ICMJE, büyük ölçüde örtüşen ya da başka bir yere gönderilmiş çalışmalarla yakından ilişkili makaleler için bunu açıkça ister⁵.
3. Yazarlığı çalışmanın başında konuşun. Kimlerin yazar olacağını ve sıralamayı ICMJE ölçütlerine göre en başta belirleyip yazılı hale getirin⁴.
4. Ham veriyi ve analiz kodunu saklayın. Yönerge çarpıtmayı, araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri tahrif etmek olarak tanımlar¹. Verinin hangi adımlarla temizlendiğini ve hangi gözlemlerin neden çıkarıldığını kaydedin; bu kayıtlar çarpıtma şüphesine karşı en güçlü savunmanızdır.
5. İzinleri veri toplamadan önce alın. Etik kurul onayı, kurum izni ve ölçek izinlerini çalışmaya başlamadan önce yazılı olarak edinin. TR Dizin de editörlerin her araştırmanın ilgili kurullarca araştırma öncesinde onaylandığından emin olmasını ve belgeleri talep etmesini bekler^1,8.
6. Destekleri belirtin. Proje, burs ve diğer destekleri teşekkür veya fon bölümünde açıkça yazın^1,2.
7. Dil ve yazım desteğini şeffaf kullanın. Dil düzenlemesi ya da istatistik danışmanlığı gibi destekler meşrudur; ancak metnin bilimsel içeriği yazara ait olmalı ve alınan destek teşekkür bölümünde belirtilmelidir. Kanun, akademik değerlendirme içermeyen katkılar dışındaki çalışmaların başkalarına yazdırılmasını açıkça yasaklar².
8. Geri çekilmiş makalelere atıf vermeyin. Koçyiğit ve Akyol’un incelediği makalelerin atıflarının çoğu geri çekilmeden sonra yapılmıştır³. Kaynaklarınızı kullanmadan önce yayımlandıkları dergide geri çekme veya düzeltme notu olup olmadığını kontrol edin.

Destek

Makalenizi göndermeden önce dil, atıf düzeni ve kaynak tutarlılığı açısından gözden geçirilmesini isterseniz aşağıdaki makale düzenleme paketlerimize göz atabilirsiniz. Düzenlemelerimiz metnin bilimsel içeriğini değiştirmez; içerik ve bilimsel sorumluluk her zaman yazara aittir ve aldığınız dil desteğini teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Ekibimiz alanında doktoralı uzmanlar ve deneyimli akademik editörlerden oluşur; çalışmalarımızda COPE ve ICMJE ilkelerini esas alırız.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulları Yönergesi (Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesine dayanılarak hazırlanmıştır), Madde 3 ve 4. etikkurul.ankara.edu.tr/yonerge (Erişim: Ekim 2026)
2. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, Madde 53, 53/A ve 54 (7243, 7437 ve 7592 sayılı Kanunlarla yapılan değişiklikler dahil). mevzuat.gov.tr (PDF) (Erişim: Ekim 2026)
3. Kocyigit BF, Akyol A. Analysis of retracted publications in the biomedical literature from Turkey. J Korean Med Sci. 2022;37(18):e142. doi.org/10.3346/jkms.2022.37.e142; PMID: 35535370
4. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations: Defining the Role of Authors and Contributors. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
5. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations: Overlapping Publications. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
6. Fanelli D. How many scientists fabricate and falsify research? A systematic review and meta-analysis of survey data. PLoS One. 2009;4(5):e5738. doi.org/10.1371/journal.pone.0005738
7. Gupta L, Tariq J, Yessirkepov M, et al. Plagiarism in non-Anglophone countries: a cross-sectional survey of researchers and journal editors. J Korean Med Sci. 2021;36(39):e247. doi.org/10.3346/jkms.2021.36.e247; PMID: 34636502
8. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Dergi değerlendirme kriterleri (etik ilkeler). trdizin.gov.tr/kriterler (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Doçentlik Başvurusunda Etik İhlal: ÜAK Yönergesine Göre Türler ve Sonuçlar
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri
• Makale Danışmanlığı Nedir? Etik Sınırlar ve 2026 Yasal Çerçeve
• Etik Kurul Başvurusu Nasıl Yapılır? Hangi Kurul, Hangi Belgeler, Ne Zaman