Blog

Bu rehber, YÖK Ulusal Tez Merkezi’ndeki Tez Veri Giriş Formu’nun ne zaman ve nasıl doldurulduğunu, referans numarasının ne işe yaradığını, tezin PDF dosyasının nasıl hazırlanması gerektiğini ve tezin erişime açılmasının hangi durumlarda ertelenebileceğini YÖK yönergesi ve resmî kaynaklar üzerinden adım adım açıklar.

Tez savunmasını başarıyla tamamlayan öğrencinin önünde son bir resmî adım kalır: tezin YÖK Ulusal Tez Merkezi’ne teslim edilmesi. Bu adımın merkezinde YÖK tez veri giriş formu bulunur. Form basit görünse de başlıkta kullanılan bir simge, özetin uzunluğu ya da yanlışlıkla iki kez doldurulmuş bir form, enstitüde teslimin gecikmesine yol açabilir. Bu yazıda süreci YÖK’ün ilgili yönergesi, Ulusal Tez Merkezi’nin sık sorulan sorular sayfası ve enstitü kılavuzlarından aldığımız bilgilerle anlatıyoruz.

Hukuki Dayanak: Tezler Neden Erişime Açılıyor?

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’na 7100 sayılı Kanun ile eklenen ek 40. madde, lisansüstü tezlerin yetkili kurum ve kuruluşlarca gizlilik kararı alınmadıkça, bilime katkı sağlamak amacıyla YÖK Ulusal Tez Merkezi tarafından elektronik ortamda erişime açılmasını öngörür^1,2. Bu hükme ve Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne dayanan “Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge” ise formun doldurulmasından tezin erişime açılmasına kadar tüm süreci düzenler³. Yönerge yüksek lisans ve doktora tezlerinin yanı sıra sanatta yeterlik ile tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta ve veteriner hekimlikte uzmanlık tezlerini de kapsar³.

Yönetmeliğe göre de enstitü, kabul edilen tezin bir kopyasını tezin tesliminden itibaren üç ay içinde elektronik ortamda Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına gönderir⁴.

Form Ne Zaman Doldurulur?

Pek çok öğrenci formu yalnızca savunmadan sonra doldurulan bir belge olarak bilir. Oysa yönergeye göre süreç iki aşamalıdır³:

1. Tez önerisi kabul edildiğinde: Öğrenci Tez Otomasyon Sistemine üye girişi yaparak Tez Veri Giriş Formu’nu doldurur.
2. Tez sınavında başarılı olduktan sonra: Öğrenci daha önce girdiği tez bilgilerini günceller, tezini elektronik olarak hazırlar ve enstitüye ya da fakülteye teslim eder.

Uygulamada bazı enstitüler formun tez sınavından sonra doldurulmasını ister. Örneğin Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, tez sınavından sonraki bir ay içinde teslim edilecek belgeler arasında Ulusal Tez Merkezi’nden alınacak ve öğrenci tarafından imzalanacak bir adet Tez Veri Giriş Formu çıktısını sayar⁵. Enstitünüzün uygulamasını teslim kılavuzundan kontrol edin.

Adım Adım: Tez Veri Giriş Formu Nasıl Doldurulur?

1. Sisteme e-Devlet ile giriş

Ulusal Tez Merkezi’ne göre form için ayrıca üyelik gerekmez; tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresinde e-Devlet şifresiyle giriş yapılır. Yabancı uyruklu öğrenciler yabancı kimlik numaralarıyla PTT şubelerinden e-Devlet şifresi alarak giriş yapabilir².

2. Bibliyografik bilgilerin girilmesi

Form; tezin adı, yazar adı, referans numarası ve diğer bibliyografik bilgileri içerir. Yönerge bu alanlar için şu kuralları koyar³:

• Başlık ve özet alanları: Bu metinler veri tabanının taranabilir alanlarına yüklendiği için italik yazı, tablo, şekil, grafik, kimyasal veya matematiksel formül, sembol, alt veya üst simge, Yunan harfleri ve standart olmayan karakterler kullanılmamalıdır.
• Anabilim dalı ve bilim dalı: Açılan listeden seçilir; uygun seçenek yoksa boş bırakılabilir.
• Dizin terimleri: Tezlere doğrudan erişim sağlayan anahtar kelimelerdir. Önerdiğiniz terim listede yoksa “Türkçesi=İngilizcesi” biçiminde yazılır.
• Özet: Biri Türkçe olmak üzere iki dilde ve 250 kelimeyi geçmeyecek şekilde hazırlanmalıdır.

Son maddeye dikkat edin: Enstitünüzün tez yazım kılavuzu basılı tezdeki özet için daha uzun bir sınır tanıyor olabilir; ancak formdaki özet alanı için yönergedeki 250 kelime kuralı geçerlidir³. Enstitü kılavuzlarındaki özet kurallarının nasıl değiştiğini yüksek lisans tezi sayfa sayısı yazımızda karşılaştırdık.

Tablodaki ifadeler kuralın uygulanışını göstermek için hazırlanmış örneklerdir.

3. Kaydet ve referans numarası

Form doldurulup “Kaydet” tıklandığında sistem bir referans numarası üretir; Ulusal Tez Merkezi’ndeki tüm kontrol ve düzenlemelerde bu numara esas alınır³. Enstitüler de bu numarayı dosya adlarında kullanır: Gaziantep Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü kılavuzu, sistemin otomatik verdiği referans numarasının tezin ve özetlerin dosyalarına ad verilirken kullanılacağını belirtir⁶.

4. Formda değişiklik veya yanlışlıkla ikinci form

Formda değişiklik yapmak için e-Devlet ile yeniden giriş yapıp “Tezlerim” başlığı altından forma erişebilirsiniz². Formu yanlışlıkla birden fazla doldurduysanız, Ulusal Tez Merkezi YÖK’e gönderilmiş formun üzerindeki referans numarasını geçerli sayar; hatalı formlar daha sonra sistemden silinir². Bu nedenle enstitüye teslim ettiğiniz çıktıdaki referans numarasının dosya adlarındaki numarayla aynı olduğundan emin olun.

Tezin PDF Dosyasını Hazırlama

Yönergenin kompakt disklerin hazırlanmasına ilişkin hükümleri, PDF dosyası için de açık kurallar koyar^3,7:

• Tez tek bir PDF dosyası olarak hazırlanır ve enstitü veya fakülte tarafından onaylanan kopyayla aynı olmalıdır; sayfa numaraları ile resim, şekil ve tabloların yerleri basılı tezle özdeş olmalıdır.
• Tam metin dosyası sıkıştırılmamış ve şifresiz olmalıdır.
• Metin biçimindeki ya da fotokopiyle hazırlanmış ekler tam metin PDF dosyasının içinde yer almalıdır; gerekirse tarayıcıyla PDF’e dönüştürülür.
• Resim, harita, bilgisayar programı, görüntü veya ses kaydı gibi ekler referans numarasıyla adlandırılmış tek bir sıkıştırılmış dosyada (referansno.RAR) toplanır.
• Yönergenin güncel metnine göre 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu uyarınca kişisel veriler ve ıslak imzalar maskelenmeli veya çıkarılmalıdır^7,8.

Ulusal Tez Merkezi, sisteme 200 MB’a kadar dosya yüklenebildiğini, tezin parça parça değil tek PDF olarak hazırlanması ve eklerin RAR biçiminde sıkıştırılması gerektiğini belirtir². Enstitüler de KVKK gereğini kendi kurallarıyla uygular: Gaziantep Üniversitesi SBE kılavuzu PDF’teki onay sayfasının jüri üyelerinin imzaları olmadan yalnızca isimleriyle eklenmesini ve özgeçmişin çıkarılmasını ister⁵.

Tezin Erişime Açılması ve Erteleme Seçenekleri

Ulusal Tez Merkezi, enstitü ve fakültelerin yüklediği tezlerin bibliyografik bilgilerini kontrol eder, kataloglama kurallarına göre düzenler, konu başlıklarını belirler ve tezi tam metin olarak internet üzerinden erişime açar³. Bazı durumlarda erişim ertelenebilir³:

• Patent: Tezle ilgili patent başvurusu yapılmışsa veya patent süreci devam ediyorsa, danışmanın önerisi ve anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu erişimi iki yıl erteleyebilir.
• Haksız kazanç riski: Yeni teknik, materyal veya yöntem içeren, henüz makaleye dönüşmemiş ya da patentle korunmamış bulguların paylaşılması üçüncü kişilere haksız kazanç sağlayabilecekse, yönetim kurulunun gerekçeli kararıyla erişim altı ayı aşmamak üzere engellenebilir.
• Gizlilik kararı: Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren (emniyet, istihbarat, savunma ve güvenlik, sağlık vb.) konulardaki tezler için yönergenin 7. maddesi gizlilik kararı öngörür; bu tezler gizlilik süresince enstitü veya fakültede muhafaza edilir, karar kalkarsa sisteme yüklenir³. Kararı verecek merci yönergenin yayımlanmış metinlerinde farklı yazılmıştır: Dicle Üniversitesi’nin yayımladığı 2018 metninde üniversite yönetim kurulu, ODTÜ Kütüphanesi’nin yayımladığı KVKK hükümlü metinde ise tezin yapıldığı kurum olarak geçer^3,7. Bu nedenle süreci enstitünüzden doğrulayın.

Kurumsal uygulamaya örnek olarak ODTÜ’nün 2025 tarihli yönergesi, erteleme ve engelleme için YÖK yönergesinin 6. maddesindeki hükümleri uygular ve telif hakkı ya da ambargo nedeniyle yayımlanamayan tezlerin yalnızca bibliyografik bilgilerinin açık erişim sistemine aktarıldığını belirtir¹⁰.

Tezinizden henüz yayımlanmamış bir makale hazırlıyorsanız, altı aylık engelleme seçeneğini danışmanınızla savunmadan önce konuşun; karar enstitü yönetim kurulunca alınacağı için son güne bırakılmamalıdır³. Türkiye’de tezlerden makale üretimi zaman alır ve alandan alana değişir. Ulusal Tez Merkezi verilerine dayanan bibliyometrik çalışmalarda, tıbbi mikrobiyoloji ve enfeksiyon hastalıkları alanındaki 824 uzmanlık ve doktora tezinin %11,4’ü (94 tez) uluslararası dergilerde yayımlanmıştır¹¹. Acil tıpta 1998-2021 arasında Ulusal Tez Merkezi’ne gönderilen 2.434 tezin %35,5’i (864 tez) yayımlanmıştır¹². Radyasyon onkolojisi uzmanlık tezlerinde (2003-2023) 277 tezin %52,3’ü yayımlanmış, yayına kadar geçen ortalama süre ise 4,79 ± 3,70 yıl bulunmuştur¹³. Bu oranlar yalnızca ilgili alanları yansıtır ve birbiriyle doğrudan karşılaştırılamaz; yine de makale planınız varsa erteleme seçeneğini savunmadan önce danışmanınızla değerlendirmenin yerinde olduğunu düşündürür^3,11,12,13. Makale sürecinin genel adımları için dergiye makale gönderme rehberimize bakabilirsiniz.

Teziniz Tez Merkezi’nde görünmüyorsa

Ulusal Tez Merkezi’ne göre tezlerin PDF’lerini sisteme enstitüler yükler ve Tez Veri Girişi ve Yayımlama İzin Formları’nı YÖK’e gönderir; enstitüler bu formları Mart, Haziran, Eylül ve Aralık aylarında liste halinde iletir². Teziniz sistemde görünmüyorsa enstitünüze başvurmanız gerekir². Tezi daha önce erişime kapatılmış yazarlar, tam metnin yeniden açılması için Ulusal Tez Merkezi’nin sık sorulan sorular sayfasında belirtilen iletişim kanallarına başvurur²; 2006 öncesi erişime kapalı tezlerin yazarları ise “Tez Yayımlama İzin Belgesi” ile tezlerini erişime açabilir⁹.

Teslim Öncesi Kontrol Listesi

• e-Devlet şifreniz hazır ve geçerli mi²?
• Formdaki başlık ve özette italik, simge, alt-üst simge veya Yunan harfi var mı³?
• Formdaki özetler Türkçe ve ikinci bir dilde, 250 kelimenin altında mı³?
• Referans numarası çıktıdaki ve dosya adlarındaki ile aynı mı; yanlışlıkla ikinci bir form oluşturdunuz mu^2,6?
• PDF tek dosya, şifresiz, basılı tezle sayfa sayfa aynı mı; ekler PDF içinde veya referansno.RAR dosyasında mı³?
• Kişisel veriler ve ıslak imzalar maskelendi veya çıkarıldı mı^7,8?
• Erişim ertelemesi gerekiyorsa yönetim kurulu kararı alındı mı³?
• Ciltli kopyalar ve belgeler sınav tarihinden itibaren bir ay içinde enstitüye teslim edildi mi (enstitü yönetim kurulu talep halinde bu süreyi en fazla bir ay uzatabilir)^4,5?

Destek

Teslimden önce tezinizin tamamının ya da seçtiğiniz bir bölümün dil ve format kontrolünü yaptırmak isterseniz tez düzenleme hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Hizmet dil ve biçim düzenlemesiyle sınırlıdır; tezin yazarı sizsiniz, form ve teslim işlemlerini de öğrencinin kendisi yapar. Aldığınız dil desteğini enstitünüzün kurallarına uygun biçimde teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, ek madde 40 (7100 sayılı Kanun madde 10 ile eklenmiştir; Resmî Gazete, 06.03.2018, Sayı 30352). mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
2. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. Sık Sorulan Sorular. tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/sss.jsp (Erişim: Ekim 2026)
3. Yükseköğretim Kurulu. Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge (30.05.2018), madde 1-7. Dicle Üniversitesi tarafından yayımlanan metin: dicle.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
4. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. Resmî Gazete, 20.04.2016, Sayı 29690 (son değişiklik: 06.03.2026, Sayı 33188), madde 10 ve 23. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
5. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (2026), Bölüm 3: Enstitüye Tez Teslim Süreci. sbe.gaziantep.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
6. Gaziantep Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (güncelleme 07.04.2026). fbe.gaziantep.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
7. Yükseköğretim Kurulu. Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge, KVKK hükümlerini içeren güncel metin, madde 4 ve 7. ODTÜ Kütüphanesi tarafından yayımlanan metin: lib2.metu.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
8. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Resmî Gazete, 07.04.2016, Sayı 29677. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
9. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. Ana sayfa: Araştırmacıların dikkatine. tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi (Erişim: Ekim 2026)
10. Orta Doğu Teknik Üniversitesi. Lisansüstü Tezlerin Elektronik Kopyalarının Teslim Alınması, Saklanması ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge (Senato kararı 15.04.2025, 2025/4-3), madde 6. lib2.metu.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
11. Sipahi OR, Çağlayan Serin D, Pullukçu H, Taşbakan M, Köseli Ulu D, Yamazhan T, et al. Publication rates of Turkish medical specialty and doctorate theses on medical microbiology, clinical microbiology and infectious diseases disciplines in international journals. Mikrobiyol Bul. 2014;48(2):341-5. doi.org/10.5578/mb.7003; PMID: 24819272
12. Özturan İU, Sarbay İ. Scholarly impact of the dissertation requirement for postgraduate medical education and factors affecting transformation into publication: a bibliometric analysis of 2434 dissertations in the field of emergency medicine. Turk J Emerg Med. 2023;23(4):219-24. doi.org/10.4103/tjem.tjem_45_23; PMID: 38024192
13. Sengun Y, Abacioglu MU. Publication status of radiation oncology specialization theses in Türkiye: a review of two decades. J Cancer Educ. 2025. doi.org/10.1007/s13187-025-02785-x; PMID: 41275456

İlgili Yazılar

• Yüksek Lisans Tezi Kaç Sayfa Olmalı? YÖK Kuralları ve Enstitü Kılavuzları
• Tez Savunması Nasıl Yapılır? Sunum Planı, Slayt Taslağı ve Jüri Soruları
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri
• Dergiye Makale Gönderme: ScholarOne ve Editorial Manager Adım Adım

Yüksek lisans tezinin kaç sayfa olması gerektiğini belirleyen tek bir YÖK kuralı yoktur. Bu rehber, yönetmeliğin tez yazımı hakkında ne söylediğini, sekiz enstitünün resmî yazım kılavuzunda sayfa düzeni, özet uzunluğu ve benzerlik oranı için hangi kuralların bulunduğunu ve kendi tezinizin uzunluğunu nasıl planlayacağınızı açıklar.

Yüksek lisans tezi kaç sayfa olmalı sorusu, tez yazmaya başlayan hemen her öğrencinin aklına gelir. Kesin bir rakam arayanlar için yanıt şudur: incelediğimiz resmî belgelerin hiçbirinde ana metin için bir sayfa sınırı yoktur. Bu yazıda soruyu birincil kaynaklardan yanıtlıyoruz: önce Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ni, ardından farklı üniversitelerin enstitü kılavuzlarını inceledik. Aktardığımız tüm kurallar ilgili kurumların resmî belgelerinden alınmıştır.

Kısa Yanıt: Sayfa Sayısını YÖK Değil Enstitünüz Belirler

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre tezli yüksek lisans öğrencisi elde ettiği sonuçları senato tarafından belirlenen yazım kurallarına uygun biçimde yazar ve tezini jüri önünde savunur. Danışman, tezin bu yazım kurallarına uygunluğu konusundaki görüşünü yazılı olarak bildirir; diploma ise tez sınavında başarılı olan ve tezi şekil yönünden uygun bulunan öğrenciye verilir¹. Yönetmelikte tezin sayfa sayısına ilişkin bir alt veya üst sınır bulunmamaktadır¹.

Dolayısıyla “YÖK tez yazım kuralları” olarak bilinen tek tip bir kılavuz yoktur; biçim kurallarını her üniversitenin senatosu ve ilgili enstitü belirler. YÖK’ün tez sürecindeki rolü, kabul edilen tezlerin elektronik kopyasının enstitü tarafından tez tesliminden itibaren üç ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına gönderilmesi ve Ulusal Tez Merkezi’nde erişime sunulmasıdır^1,10.

Sekiz Enstitü Kılavuzunda Ne Yazıyor?

Farklı şehir, üniversite türü ve alanlardan sekiz enstitünün yayımladığı tez yazım kılavuzlarını inceledik. Hiçbirinde tezin ana metni için asgari ya da azami bir sayfa sayısı tanımlanmamıştır (Atatürk Üniversitesi için enstitünün yalnızca tez yazım kontrol listesi incelenmiştir). Kılavuzların düzenlediği konular biçimseldir: kenar boşlukları, yazı tipi, satır aralığı, özet uzunluğu, ön söz ve özgeçmiş gibi bölümlerin bir ya da iki sayfayı geçmemesi ve benzerlik oranı sınırları^2-9.

Tablo iki şeyi açıkça gösteriyor. Birincisi, sayfa sınırı yerine biçim kuralları vardır ve bu kurallar enstitüden enstitüye değişir. İkincisi, aynı yönetmeliğe bağlı enstitüler arasında bile özet uzunluğu gibi temel bir kural 100 ile 400 kelime arasında farklılık gösterir.

Kılavuzlar uzun tezleri öngörüyor

Kılavuzlarda sayfa sınırı olmasa da baskıya ilişkin bazı hükümler, tezlerin hangi uzunluklara ulaşabileceğini dolaylı olarak gösterir. Topkapı Üniversitesi kılavuzu sayfa sayısı 100’ü geçen tezlerin çift yönlü basılmasını ister². Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 150 sayfadan uzun tezlerde, Bozok Üniversitesi ve Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi kılavuzları ise 250 sayfayı aşan tezlerde kâğıdın iki yüzünün kullanılmasına izin verir^3,4,8. Bu eşikler bir hedef değil, yalnızca baskı kolaylığı için konmuş kurallardır.

Tez Hangi Bölümlerden Oluşur?

Sayfa sayısını planlarken önce tezin zorunlu bölümlerini bilmek gerekir. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nün 2026 kılavuzu tezi üç kısımda tanımlar⁴:

• Başlangıç sayfaları: iç kapak, tez onay sayfası, etik ilkelere uygunluk beyanı, Türkçe ve İngilizce özet, ön söz, isteğe bağlı ithaf, içindekiler, tablo, şekil ve ek listeleri, varsa semboller ve kısaltmalar.
• Ana bölüm: giriş (konu, problem, amaç, önem, yöntem), kavramsal çerçeve, bulgular ve tartışma, sonuç ve öneriler.
• Arka bölüm: kaynaklar, varsa ekler, Türkçe ve İngilizce özgeçmiş ve cilt arka kapağı.

Fen ve sağlık bilimlerinde ana bölüm genellikle giriş, genel bilgiler, gereç ve yöntem, bulgular, tartışma ve sonuç biçiminde düzenlenir; bölüm adlarını ve sırasını her zaman kendi enstitünüzün kılavuzundan kontrol edin. Başlangıç ve arka bölümlerin onlarca sayfa tutabileceğini, bu nedenle toplam sayfa sayısının ana metnin uzunluğunu tek başına yansıtmadığını unutmayın.

Aynı Metin, Farklı Sayfa Sayısı

Sayfa sayısı yalnızca yazdığınız içeriğe değil, enstitünüzün biçim kurallarına da bağlıdır. Aşağıdaki şekilde dört kılavuzdaki kenar boşluklarını ölçekli olarak çizdik. Örneğin Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü kılavuzu Arial 11 punto ve çift satır aralığı isterken, diğer pek çok kılavuz Times New Roman 12 punto ve 1,5 satır aralığı kullanır^2,3,8.

Basit bir hesapla bu farkın etkisini görebiliriz: Topkapı kılavuzundaki kenar boşluklarıyla A4 sayfada metin bloğu 14,5 × 24,7 cm (yaklaşık 358 cm²), Süleyman Demirel Üniversitesi kılavuzundaki boşluklarla 14,5 × 23,7 cm (yaklaşık 344 cm²) olur^2,6. Satır aralığının 1,5’ten 2’ye çıkması ise aynı alana sığan satır sayısını yaklaşık dörtte bir azaltır. Bu nedenle başka bir üniversitedeki tezin sayfa sayısını kendi teziniz için ölçüt almak yanıltıcı olabilir.

Kendi Tezinizin Uzunluğunu Nasıl Planlarsınız?

Resmî bir sınır olmadığına göre uzunluğu belirleyen, araştırma sorunuz ve alanınızın teamülleridir. Aşağıdaki adımlar gerçekçi bir plan yapmanıza yardımcı olur:

1. Enstitü kılavuzunu okuyun: Sayfa sınırı olmasa da özet uzunluğu, ön söz ve özgeçmiş sınırları, ekler ve kaynak gösterme biçimi gibi kuralları not edin^2-9.
2. Aynı programdan son tezlere bakın: YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde, yazarlarının izin verdiği tezler tam metin olarak erişime açıktır¹⁰. Kendi anabilim dalınızdan son yıllarda kabul edilmiş, benzer tasarımdaki birkaç tezin bölüm uzunluklarını incelemek, jürinizin beklentisi hakkında yazılı kurallardan daha iyi bir fikir verebilir.
3. Danışmanınızla bölüm planı yapın: Giriş, kuramsal çerçeve veya genel bilgiler, yöntem, bulgular, tartışma ve sonuç bölümleri için yaklaşık uzunlukları birlikte belirleyin. Bazı kılavuzlar oran bile verir: Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü kontrol listesi, “genel bilgiler” bölümünün tezin 1/3’ü kadar olmasını bekler⁹.
4. Uzunluğu içerik belirlesin: Tekrar eden literatür özetleri, ders kitabı düzeyindeki genel bilgiler ve metinde tekrarlanan tablo sonuçları sayfa sayısını artırır ama tezin niteliğini artırmaz. Jüri üyeleri, tez kendilerine teslim edildikten sonra en geç bir ay içinde toplanıp öğrenciyi tez sınavına almak durumundadır¹; odaklı bir metin okunmayı kolaylaştırır.
5. Ekleri akıllıca kullanın: Anket formları, uzun ve ayrıntılı açıklamalar gibi metnin bütünlüğünü bozan içerik ana metin yerine eklerde yer alabilir⁴.

Sayfa Sayısından Daha Önemli Biçim Kuralları

Jüri ve enstitü kontrolünde sorun çıkaran konular çoğunlukla sayfa sayısı değil, biçim ve etik kurallarıdır:

• Benzerlik oranı: Yönetmelik, enstitünün tez için intihal yazılım programı raporu alarak danışmana ve jüri üyelerine göndermesini öngörür¹. Oranın sınırını kurumlar belirler: Topkapı Üniversitesi kılavuzu yüksek lisans tezinde %20’yi, doktora tezinde %15’i aşmamasını isterken², Gaziantep Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü ana metin için %25 sınırını uygular⁵. Ayrıntılar için intihal oranı yazımıza bakabilirsiniz.
• Ön söz ve özgeçmişte sayfa sınırı: Gaziantep Üniversitesi SBE kılavuzu ön sözün ve özgeçmişin, Bozok Üniversitesi kılavuzu ön sözün ve özgeçmişin, SDÜ kılavuzu özgeçmişin bir sayfayı geçmemesini ister; Başkent Üniversitesi kılavuzu ise ön sözün iki sayfayı geçmemesini ister^3,4,6,7.
• Tez veri formundaki sayfa sayısı: Gaziantep Üniversitesi SBE kılavuzu, YÖK tez veri formuna tezin sayfa sayısı yazılırken Arap rakamlarıyla numaralandırılmış toplam sayfa sayısının yazılması gerektiğini belirtir⁴.
• Teslim süresi: Tez sınavında başarılı olan öğrenci, ciltlenmiş en az üç kopyayı sınav tarihinden itibaren bir ay içinde enstitüye teslim etmelidir; bu süre enstitü yönetim kurulunca en fazla bir ay uzatılabilir¹.

Kanıta dayalı kısa kontrol listesi

• Sayfa sayısı için yönetmelikte bir kural olmadığını, biçim kurallarını senato ve enstitünün belirlediğini bilin¹.
• Enstitünüzün güncel kılavuzunu ve şablonunu kullanın; başka üniversitenin kılavuzuna göre yazmayın^2-9.
• Özet için enstitünüzün kelime sınırını kontrol edin; bu sınır 100 ile 400 kelime arasında değişebilir^3,4,5,6,7.
• Uzunluk için kendi programınızdan son tezleri ve danışmanınızın önerisini esas alın^9,10.
• Benzerlik raporunu teslimden önce kontrol edin; sınırı enstitünüzden öğrenin^1,2,5.
• Kabulden sonraki bir aylık teslim süresini takvime işleyin¹.

Destek

Tezinizi enstitünüzün yazım kılavuzuna göre biçimlendirmek ve dil, format ve referans kontrolü yaptırmak isterseniz tez düzenleme hizmetimize göz atabilirsiniz. Tezin bilimsel içeriği her zaman öğrenciye aittir; aldığınız düzenleme desteğini ön söz veya teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç, benzerlik oranı veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. Resmî Gazete, 20.04.2016, Sayı 29690 (son değişiklik: 06.03.2026, Sayı 33188), madde 9 ve 10. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
2. İstanbul Topkapı Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. Tez ve Proje Yazım Kılavuzu (15.05.2025). topkapi.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
3. Yozgat Bozok Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (2021). bozok.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
4. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (2026). sbe.gaziantep.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
5. Gaziantep Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (güncelleme 07.04.2026). fbe.gaziantep.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
6. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu Yönergesi (27.08.2020). sdu.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
7. Başkent Üniversitesi Gıda Tarım ve Hayvancılığı Geliştirme Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (Haziran 2020). baskent.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
8. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Tez Yazım Kılavuzu (2025). mehmetakif.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
9. Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü. Tez Yazım Kontrol Listesi. atauni.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)
10. Yükseköğretim Kurulu. Ulusal Tez Merkezi. tez.yok.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Tez Savunması Nasıl Yapılır? Sunum Planı, Slayt Taslağı ve Jüri Soruları
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri
• Tez İstatistik Analizi: Jüri Ne Bekler? Yöntem ve Bulgular Rehberi
• İngilizce Tez Nasıl Yazılır: Baştan Sona Kapsamlı Rehber

Bu rehber, yüksek lisans ve doktora tez savunmasının resmî kurallarını, sunumun nasıl planlanacağını, örnek bir slayt taslağını ve jüri sorularına hazırlanmayı yönetmelik maddeleri ve sunum tasarımı üzerine yapılmış araştırmalar ışığında anlatır.

Aylarca, bazen yıllarca süren bir çalışmanın sınırlı süreli bir sunuma ve ardından gelen soru-cevap bölümüne sığdırılması, tez sürecinin en çok hazırlık gerektiren aşamalarından biridir. Oysa tez savunması nasıl yapılır sorusunun yanıtı büyük ölçüde bellidir: savunma, kuralları önceden bilinen ve iyi bir hazırlıkla büyük ölçüde öngörülebilir hale gelen bir sınavdır. Bu yazıda önce yönetmeliğin savunma hakkında ne söylediğini, ardından sunumu nasıl kuracağınızı, slaytlarınızı nasıl tasarlayacağınızı ve jüri sorularına nasıl hazırlanacağınızı ele alıyoruz.

Tez Savunması Hakkında Yönetmelik Ne Diyor?

Yükseköğretim kurumlarındaki tez sınavlarının temel çerçevesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği ile belirlenir. Yönetmeliğe göre öğrenci elde ettiği sonuçları senato tarafından belirlenen yazım kurallarına uygun biçimde yazar ve tezini jüri önünde sözlü olarak savunur¹. Temel hükümler şunlardır¹:

Savunmadan önce danışman, tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşüyle tezi enstitüye teslim eder; enstitü tez için intihal yazılım programı raporu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir¹. Yani jüri, tezinizi benzerlik raporuyla birlikte okur. Benzerlik oranlarının nasıl yorumlandığını intihal oranı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Sunumun süresi, kıyafet, sunum dili ve tutanak biçimi gibi ayrıntılar yönetmelikte düzenlenmez; bunlar üniversitenizin senato yönetmeliği, enstitü yönergeleri ve jüri başkanının uygulamasıyla belirlenir. Bu nedenle sunumu hazırlamaya başlamadan önce danışmanınıza ve enstitünüze sunum için ayrılan süreyi mutlaka sorun.

Sunumu Planlamak: Bir Hikâye Gibi Kurun

Bourne, iyi bir bilimsel sunum için önerdiği on kuralda sunumun bir hikâye gibi düşünülmesini önerir: açık bir başlangıç, gelişme ve ana mesajın net anlaşıldığı güçlü bir kapanış². Aynı makaledeki iki kural tez savunması için özellikle önemlidir²:

• Az, çoktur: Deneyimsiz sunucuların sık yaptığı hata, ne kadar çok şey bildiklerini kanıtlamak için fazla şey anlatmaya çalışmaktır. Sonuçta ana mesaj kaybolur ve soru-cevap için ayrılan süre kısalır. Bilginiz, en iyi soru-cevap bölümünde ortaya çıkar.
• Ana mesaj kalıcı olmalı: Bourne’un ölçütüne göre dinleyiciler bir hafta sonra sunumunuzdan üç noktayı hatırlayabilmelidir; bu üç nokta sizin vurgulamak istediğiniz noktalar olmalıdır.

Bu nedenle slayt hazırlamadan önce şu üç cümleyi yazın: “Bu tezde … sorusunu yanıtladım.”, “Temel bulgum … oldu.”, “Bu bulgu … için önemlidir.” Sunumdaki her slayt bu üç cümleden birine hizmet etmelidir.

Örnek Slayt Taslağı

Bourne, dakika başına birden fazla görsel kullanılırsa slaytların fazla olduğunu ve sürenin aşılacağını belirten pratik bir kural önerir². Aşağıdaki taslak, 20 dakikalık bir sunum varsayımıyla hazırlanmış örnek bir plandır; enstitünüzün ya da jürinizin belirlediği süreye göre slayt sayısını ve süreleri orantılı olarak ölçekleyin.

Yedek slaytlar, jürinin sorabileceği ayrıntılar için en etkili hazırlıktır: Örneklem büyüklüğü hesabı, ek alt grup analizleri ya da ölçeğin güvenirlik değerleri gibi bilgileri ana sunuma koymadan yanınızda bulundurursunuz.

Slayt Tasarımı: Araştırmalar Ne Gösteriyor?

Mayer, öğrenme bilimine dayanan ve kanıtlarla desteklenen on çoklu ortam tasarım ilkesini Amerikan Psikoloğu (American Psychologist) dergisinde özetlemiştir³. Bu ilkelerin gerçek bir tıp dersinde sınandığı iki çalışma, slayt tasarımının dinleyicinin anlamasına etkisini somut olarak göstermektedir:

• 2011’de yayımlanan çalışmada şok konulu bir ders, bir grup öğrenciye klasik slaytlarla (n = 39), diğer gruba Mayer’in ilkelerine göre düzenlenmiş slaytlarla (n = 91) anlatılmıştır. Düzenlenmiş slayt grubunda hatırlama ve toplam puanlardaki artış istatistiksel olarak anlamlı biçimde daha yüksek bulunmuştur⁴.
• 2013’te yayımlanan izlem çalışmasında madde işaretli klasik bir PowerPoint dersi (n = 37) ile aynı içeriğin yeniden tasarlanmış slaytlarla anlatıldığı ders (n = 43) karşılaştırılmıştır. Düzenlenmiş slayt grubu hem hemen sonraki testlerde hem de 1 ve 4 hafta sonraki gecikmeli hatırlama ve aktarım testlerinde daha yüksek puan almıştır; etki büyüklükleri d = 0,76 ile d = 1,49 arasındadır⁵. Cohen’in ölçütüne göre d = 0,8 ve üzeri büyük etki kabul edilir⁶.

Bu bulguların tez sunumuna pratik karşılığı şöyle özetlenebilir. Aşağıdaki öneriler Mayer’in ilkelerinden türetilmiştir³:

• Gereksiz öğeleri çıkarın (tutarlılık): Dekoratif görseller, arka plan desenleri ve konuyla ilgisiz animasyonlar dikkati dağıtır.
• Önemli olanı işaretleyin (işaretleme): Grafikte vurgulamak istediğiniz çubuğu veya çizgiyi renkle ayırın; slayt başlığını bulgunun kendisi olarak yazın (örneğin “Müdahale grubunda ağrı skoru daha düşüktü”).
• Söylediğinizi slayta yazmayın (gereksiz tekrar): Uzun paragrafları okumak yerine kısa başlık ve görsel kullanın; açıklamayı sözlü yapın.
• Yazı ile görseli yan yana koyun (mekânsal yakınlık): Grafik etiketlerini ayrı bir açıklama kutusu yerine doğrudan ilgili öğenin yanına yerleştirin.
• Bölümlere ayırın (bölümleme): Karmaşık bir yöntemi tek slayta sıkıştırmak yerine birkaç adıma bölün.

Slayt başlığını konu adı yerine bulgunun kendisini söyleyen bir cümle olarak yazıp altına bu cümleyi kanıtlayan grafiği koymaya “iddia-kanıt” (assertion-evidence) yaklaşımı denir. Garner ve arkadaşlarının 2011 tarihli bildirisi, bu biçimde hazırlanmış slaytların daha karmaşık kavramlarda daha iyi anlama ve hatırlamayla ilişkili göründüğünü bildirmiştir; yalnızca basit sayısal bilgilerin hemen ardından hatırlanmasında klasik slaytlar daha iyi sonuç vermiştir⁷. Grafikler için de benzer bir uyarı geçerlidir: Rougier ve arkadaşları, sözlü sunumda bir şeklin sınırlı süre gösterildiğini ve uzaktan izlendiğini hatırlatarak şeklin sade tutulmasını, mesajın görsel olarak öne çıkarılmasını, çizgilerin kalın, noktaların ve yazıların büyük, renk karşıtlığının güçlü olmasını ve dikey yazıdan kaçınılmasını önerir⁸. Tezdeki ayrıntılı şekli olduğu gibi slayta taşımak yerine sunum için sadeleştirilmiş bir sürüm hazırlayın.

Prova: Sunumu Önce Kendi Ekibinize Yapın

Bourne, önemli bir sunumun meslektaşlardan oluşan bir dinleyiciye ilk kez yapılmaması gerektiğini, önce daha anlayışlı olan ama yine de belirgin tutarsızlıkları gösterecek araştırma ekibine sunulmasını önerir; laboratuvar toplantılarını bunun için uygun bir ortam olarak görür². Aynı makalede sunumu prova etmek, süreyi ölçmek ve kendi sunumlarınızın ses veya video kaydını izlemek ayrı kurallar olarak yer alır². Pratik bir plan:

1. Savunmadan yaklaşık iki hafta önce slaytları danışmanınıza gönderin.
2. Bir hafta önce araştırma grubunuza ya da arkadaşlarınıza tam süreli bir deneme sunumu yapın; süre tutun ve soru sormalarını isteyin.
3. Deneme sunumunu kaydedin ve izleyin; tekrarlayan dolgu sözcüklerini, slayta dönük konuştuğunuz anları not edin.
4. Savunmadan bir gün önce salonu, projeksiyonu ve sunum dosyanızın farklı bir bilgisayarda açılıp açılmadığını kontrol edin; dosyanın PDF kopyasını da yanınızda bulundurun.

Jüri Soruları ve Yanıtlama Stratejisi

Yönetmeliğe göre sınav, sunumun ardından gelen soru-cevap bölümünü de kapsar¹. Jüri soruları genellikle tezin kendi bölümlerinden doğar. Aşağıdaki soru türlerine kısa, kaynaklı yanıtlar hazırlayın:

• Özgünlük: Bu çalışma literatüre ne katıyor; benzer çalışmalardan farkı nedir?
• Yöntem: Neden bu tasarımı seçtiniz? Örneklem büyüklüğünü nasıl belirlediniz? Ölçüm aracının geçerlik ve güvenirliği nedir?
• İstatistik: Neden bu test? Varsayımlar sağlandı mı? Etki büyüklüğü ve güven aralığı nedir? (Bu konuyu tez istatistik analizi yazımızda ayrıntılı ele aldık.)
• Yorum: Bulgunuzu açıklayan başka bir neden olabilir mi? Gözlemsel bir çalışmada neden-sonuç ilişkisi kurabilir misiniz?
• Sınırlılık ve gelecek: Çalışmayı yeniden yapsaydınız neyi değiştirirdiniz? Bir sonraki adım ne olmalı?

Yanıtlarken soruyu sonuna kadar dinleyin, gerekirse kısaca kendi sözcüklerinizle tekrar edin ve doğrudan yanıtla başlayın. Bilmediğiniz bir konuda tahmin yürütmek yerine bunu açıkça belirtmek ve nasıl yanıt arayacağınızı söylemek, savunmada daha güven verici bir tutumdur. Bourne de sunumda dinleyiciden daha az bildiğiniz bir konuya girmeyi, planlanan akıştan sapmanın daha da kötü bir biçimi olarak değerlendirir².

Savunmadan Sonra: Düzeltme ve Teslim

Jüri düzeltme kararı verdiyse, düzeltme istenen her noktayı bir tabloya dökün ve tezde nerede, nasıl değişiklik yaptığınızı gösterin; yeniden savunma aynı jüri önünde yapılacağı için bu tablo jürinin işini kolaylaştırır. Yüksek lisansta en geç üç ay, doktorada en geç altı ay içinde yeniden savunmanız gerekir¹. Tez kabul edildiyse ciltlenmiş en az üç kopyayı sınav tarihinden itibaren bir ay içinde enstitüye teslim etmeniz gerekir; enstitü yönetim kurulu bu süreyi talep halinde en fazla bir ay uzatabilir¹. Mezuniyet tarihi, tezin jüri tarafından imzalanmış nüshasının teslim edildiği tarihtir¹.

Kanıta dayalı kısa kontrol listesi

• Sunum süresini ve kurallarını enstitünüzden ve danışmanınızdan öğrenin; yönetmelik süre belirlemez¹.
• Sunumu üç ana mesaj etrafında bir hikâye gibi kurun².
• Dakika başına birden fazla slayt kullanmayın².
• Dekoratif öğeleri çıkarın, önemli bulguyu görsel olarak işaretleyin, slaytı okumayın^3,4,5.
• Slayt başlığını bulguyu söyleyen bir cümle olarak yazın; tez şekillerini sunum için sadeleştirin^7,8.
• Slaytları yüklemeyin; ayrıntıları yedek slaytlara koyun².
• Sunumu önce kendi ekibinize yapın, süreyi ölçün ve kaydınızı izleyin².
• Düzeltme kararında süreleri takip edin: yüksek lisans 3 ay, doktora 6 ay¹.

Destek

Savunma öncesinde tezinizin dilini, biçimini ve kaynaklarını son kez gözden geçirmek ya da jüri düzeltmelerinden sonra metni yeniden gözden geçirtmek isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Ekibimizde PhD ve MD düzeyinde alan uzmanları ve akademik editörler birlikte çalışır. Tezin bilimsel içeriği ve savunması her zaman öğrenciye aittir; herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. Resmî Gazete, 20.04.2016, Sayı 29690 (son değişiklik: 06.03.2026, Sayı 33188), madde 9, 10, 22 ve 23. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
2. Bourne PE. Ten simple rules for making good oral presentations. PLoS Comput Biol. 2007;3(4):e77. doi.org/10.1371/journal.pcbi.0030077; PMID: 17500596
3. Mayer RE. Applying the science of learning: evidence-based principles for the design of multimedia instruction. Am Psychol. 2008;63(8):760-9. doi.org/10.1037/0003-066X.63.8.760
4. Issa N, Schuller M, Santacaterina S, Shapiro M, Wang E, Mayer RE, et al. Applying multimedia design principles enhances learning in medical education. Med Educ. 2011;45(8):818-26. doi.org/10.1111/j.1365-2923.2011.03988.x; PMID: 21752078
5. Issa N, Mayer RE, Schuller M, Wang E, Shapiro MB, DaRosa DA. Teaching for understanding in medical classrooms using multimedia design principles. Med Educ. 2013;47(4):388-96. doi.org/10.1111/medu.12127; PMID: 23488758
6. Cohen J. A power primer. Psychol Bull. 1992;112(1):155-9. doi.org/10.1037/0033-2909.112.1.155; PMID: 19565683
7. Garner J, Alley M, Wolfe K, Zappe S, Sawarynski L. Assertion-evidence slides appear to lead to better comprehension and recall of more complex concepts. 2011 ASEE Annual Conference & Exposition Proceedings. doi.org/10.18260/1-2–17510
8. Rougier NP, Droettboom M, Bourne PE. Ten simple rules for better figures. PLoS Comput Biol. 2014;10(9):e1003833. doi.org/10.1371/journal.pcbi.1003833; PMID: 25210732

İlgili Yazılar

• Tez İstatistik Analizi: Jüri Ne Bekler? Yöntem ve Bulgular Rehberi
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri
• Tıpta Uzmanlık Tezi Nasıl Yazılır? 10 Adımlı Rehber
• İngilizce Tez Nasıl Yazılır: Baştan Sona Kapsamlı Rehber

Bu rehber, yüksek lisans ve doktora tezlerinde istatistik analizinin yöntem ve bulgular bölümlerinde nasıl sunulması gerektiğini, jürinin hangi bilgileri aradığını ve yayımlanmış araştırmalarda en sık görülen raporlama eksikliklerini resmî düzenlemeler ve uluslararası kılavuzlar üzerinden açıklar.

Tez savunmasında jüri üyelerinin en çok soru yönelttiği bölümlerden biri istatistik analizidir. “Bu testi neden seçtiniz?”, “Örneklem büyüklüğünüzü nasıl belirlediniz?”, “p = 0,06 bulduğunuz sonuçtan nasıl ‘fark yoktur’ sonucuna vardınız?” gibi sorular, analizin kendisinden çok analizin nasıl raporlandığıyla ilgilidir. Bu yazıda tez istatistik analizi bölümünü jürinin bakış açısıyla ele alıyoruz: hangi bilgilerin mutlaka yer alması gerektiği, sayıların nasıl sunulacağı ve savunmaya nasıl hazırlanılacağı. Verdiğimiz tüm oranlar yayımlanmış kaynaklardan ya da R’de yaptığımız hesaplardan gelmektedir.

Tez Jürisi İstatistik Bölümüne Neden Bu Kadar Dikkat Eder?

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre yüksek lisans tez jürisi, biri danışman ve en az biri başka bir yükseköğretim kurumundan olmak üzere üç veya beş öğretim üyesinden oluşur; doktora jürisi ise danışman dahil beş öğretim üyesinden kurulur ve en az ikisi kurum dışındandır¹. Sınav, tezin sunulması ve ardından gelen soru-cevap bölümünden oluşur; sınav sonunda jüri salt çoğunlukla kabul, ret veya düzeltme kararı verir. Düzeltme kararı verilen yüksek lisans öğrencisi en geç üç ay, doktora öğrencisi en geç altı ay içinde tezini aynı jüri önünde yeniden savunur¹. Kurum dışından gelen ve tezinizi ilk kez okuyan bir jüri üyesi için istatistik bölümü, çalışmanın güvenilirliğini sınamanın en hızlı yoludur.

Yayımlanmış araştırmalardaki veriler de bu dikkatin yersiz olmadığını gösteriyor. Türkiye’den Şahbaz ve arkadaşları, SCI-E ve TR Dizin’de taranan 18 fiziksel tıp ve rehabilitasyon dergisinde Ocak 2024 ile Ocak 2025 arasında yayımlanan 433 klinik araştırma makalesini SAMPL, CONSORT ve STROBE ölçütlerine göre incelemiştir. Makalelerin %49’unda etki büyüklüğü, %40,2’sinde örneklem büyüklüğü hesabı raporlanmamış; %19,9’unda verinin dağılımı değerlendirilmeden test uygulanmış ve %11,3’ünde metin, tablo ve şekiller arasında tutarsızlık bulunmuştur².

Benzer bir tablo radyoloji alanında da görülmüştür: Karadeniz ve arkadaşlarının SCI/SCI-E kapsamındaki 20 radyoloji dergisinde 2016-2017 yıllarında yayımlanmış 157 makaleyi incelediği çalışmada, makalelerin 147’sinde en az bir istatistiksel hata saptanmış; en sık hata %66 oranıyla verilerin özetlenmesiyle ilgili olmuştur³. Hakem sürecinden geçmiş makalelerde bu oranlar görülüyorsa, tezlerde aynı hataların jüri tarafından sorgulanması şaşırtıcı değildir.

Yöntem Bölümünde Jürinin Aradığı Bilgiler

Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE), istatistik yöntemlerin “özgün veriye erişimi olan bilgili bir okuyucunun” yöntemin uygunluğunu değerlendirebileceği ve bildirilen sonuçları doğrulayabileceği ayrıntıda tanımlanmasını ister⁴. Tez için de en iyi ölçüt budur: Jüri üyesi verinizi eline alsa aynı sonuca ulaşabilmeli. Aşağıdaki tablo, SAMPL kılavuzu, ICMJE önerileri ve STROBE bildirgesinin istatistik yöntemlerine ilişkin maddelerini tez yöntem bölümü için bir kontrol listesine dönüştürmektedir^4,5,6.

Sosyal bilimler ve eğitim alanındaki tezlerde aynı işlevi Amerikan Psikoloji Derneği’nin nicel araştırmalar için yayımladığı JARS-Quant raporlama standartları görür⁸. Hangi kılavuzu esas aldığınızı yöntem bölümünde belirtmeniz, jüriye analizlerinizin sistematik bir çerçeveye dayandığını gösterir. Örneklem büyüklüğü hesabının ayrıntıları için G*Power rehberimize, varsayım kontrolü için normallik testi yazımıza, test seçimi için ise istatistik testi karar şemamıza bakabilirsiniz.

Bulgular Bölümü: Sayılar Nasıl Sunulmalı?

Jürinin bulgular bölümünde dikkat ettiği konular büyük ölçüde SAMPL kılavuzunun “sonuçların raporlanması” başlığıyla örtüşür⁵:

• Tanımlayıcı istatistikler: Yaklaşık normal dağılan veriler ortalama (SS) biçiminde, normal dağılmayan veriler ortanca ve çeyrekler arası aralık ya da en küçük-en büyük değerlerle verilir. SAMPL, standart hatanın (SE) verinin yayılımını göstermek için kullanılmamasını açıkça belirtir⁵.
• Kesin p değerleri: “p < 0,05” ya da “AD (anlamlı değil)” yerine p = 0,03 veya p = 0,22 gibi kesin değerler yazılır⁵.
• Güven aralıkları: Birincil sonuçlar için yalnızca p değeri değil, etkinin büyüklüğü ve %95 güven aralığı verilir. ICMJE, yalnızca hipotez testlerine dayanılmamasını, çünkü p değerlerinin etki büyüklüğü ve kestirimin kesinliği hakkında bilgi vermediğini vurgular^4,5.
• Metin-tablo uyumu: Metindeki her sayı tabloyla, tablodaki her sayı şekille birebir aynı olmalıdır. Şekil 1’de görüldüğü gibi yayımlanmış makalelerin %11,3’ünde bu uyum sağlanamamıştır².

Aşağıdaki tablo, sık görülen ifadelerle jürinin beklediği ifadeleri karşılaştırmaktadır.

Tablodaki sayısal ifadeler yazım biçimini göstermek için oluşturulmuş örneklerdir; gerçek bir çalışmaya ait değildir.

Amerikan İstatistik Derneği’nin p değerleri hakkındaki bildirgesi de aynı noktaya işaret eder: p değeri, test edilen hipotezin doğru olma olasılığını ölçmez; istatistiksel anlamlılık, bir etkinin büyüklüğünü ya da sonucun önemini göstermez ve bilimsel sonuçlar yalnızca p değerinin belirli bir eşiği geçip geçmemesine dayandırılmamalıdır¹⁰.

Çoklu Karşılaştırma: Jürinin En Sık Yakaladığı Sorun

Tezlerde sık görülen bir durum, çok sayıda alt grup ya da değişken için ayrı ayrı test yapılması ve “anlamlı” çıkanların raporlanmasıdır. Gerçekte hiçbir fark olmasa bile, her biri α = 0,05 düzeyinde yapılan bağımsız testlerin sayısı arttıkça en az birinin tesadüfen anlamlı çıkma olasılığı hızla yükselir. R’de 1 − (1 − 0,05)^k formülüyle hesapladığımız değerlere göre bu olasılık 5 testte %22,6, 10 testte %40,1, 20 testte %64,2’dir.

Bland ve Altman’ın açıkladığı Bonferroni yönteminde her test için anlamlılık düzeyi α’nın test sayısına bölünmesiyle elde edilir; örneğin 10 test için 0,005¹¹. Yöntem testler birbiriyle ilişkili olduğunda tutucu kalabilir. Bu nedenle en iyi çözüm, birincil sonucu ve birincil karşılaştırmayı tez önerisinde önceden tanımlamak, diğer analizleri ise keşfedici olarak etiketlemektir⁴. Şahbaz ve arkadaşlarının çalışmasında çoklu karşılaştırma yapılan makalelerin bir kısmında düzeltme uygulanmadığı görülmüştür (433 makalenin 58’i, %13,4)². ANOVA sonrası ikili karşılaştırmalarda (post hoc) kullanılan yöntemin adını mutlaka yazın.

Savunmada Gelen İstatistik Sorularına Hazırlık

Yukarıdaki kılavuzların maddeleri, jürinin hangi konuları sorgulayabileceğine de işaret eder. Savunmadan önce aşağıdaki sorulara kısa ve kaynaklı yanıtlar hazırlamanızı öneririz:

1. Örneklem büyüklüğünüzü nasıl belirlediniz; hesapta hangi etki büyüklüğünü ve neden kullandınız?
2. Her analizde hangi testi neden seçtiniz; varsayımlar sağlanmadığında ne yaptınız?
3. Eksik veriyi nasıl ele aldınız; analizden çıkarılan katılımcı oldu mu?
4. Çoklu karşılaştırmalar için düzeltme yaptınız mı?
5. İstatistiksel olarak anlamlı bulduğunuz farkın klinik ya da pratik önemi nedir; etki büyüklüğü ve güven aralığı nedir?
6. Anlamlı çıkmayan sonuçlarınızdan hangi sonuçları çıkarabilirsiniz, hangilerini çıkaramazsınız?
7. Gözlemsel bir çalışmada karıştırıcı etkenleri nasıl kontrol ettiniz; neden-sonuç dili kullandınız mı?
8. Hangi yazılımın hangi sürümünü kullandınız; analizi yeniden üretebilir misiniz?

Analiz çıktılarınızı (SPSS çıktı dosyası, R betiği veya jamovi dosyası) savunmaya yanınızda götürmeniz, beklenmeyen bir soruda tablodaki sayının kaynağını göstermenizi sağlar. Danışmanınızla yapacağınız deneme sunumunda bu soruların birkaçını özellikle sordurmanız yararlı olur.

Kanıta Dayalı Kontrol Listesi

• İstatistik yöntemleri, verinize erişen bilgili bir okuyucunun sonuçları doğrulayabileceği ayrıntıda yazın⁴.
• Örneklem büyüklüğü hesabını varsayımlarıyla birlikte raporlayın^6,7.
• Varsayımların nasıl sınandığını, α değerini ve testlerin tek ya da çift yönlü olduğunu belirtin⁵.
• Tanımlayıcı istatistiklerde SS ya da ortanca (ÇAA) kullanın; yayılım için SE kullanmayın⁵.
• Kesin p değerlerini, etki büyüklüklerini ve %95 güven aralıklarını birlikte verin^4,5,10.
• Anlamlı çıkmayan sonucu “fark yoktur” diye yorumlamayın; güven aralığını tartışın⁹.
• Çoklu karşılaştırmalar için düzeltme yöntemini belirtin; önceden planlanan ve keşfedici analizleri ayırın^4,5,11.
• Metin, tablo ve şekillerdeki sayıları teslimden önce tek tek karşılaştırın².
• Kullandığınız yazılımı ve sürümünü yazın^4,5.
• Tezin, enstitünüzün senato tarafından belirlenen yazım kurallarına uygunluğunu kontrol edin; danışman bu uygunluğu yazılı olarak bildirir¹.

Destek

Tezinizin istatistik analizini baştan yürütmek, mevcut analizinizi jüri öncesinde gözden geçirmek ya da yöntem ve bulgular bölümlerini akademik dil açısından düzenlemek isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Analizin yorumu ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir; aldığınız desteği tezinizin teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. Resmî Gazete, 20.04.2016, Sayı 29690 (son değişiklik: 06.03.2026, Sayı 33188), madde 9, 10, 22 ve 23. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
2. Şahbaz T, Özen Yorgancıgil G, Dirican A. Statistical reporting quality in physical medicine and rehabilitation journals: a comparative analysis of SCI-E and TR indexed publications. Eurasian J Med. 2026;58(4):e261511. doi.org/10.5152/eurasianjmed.2026.261511; PMID: 42703825
3. Günel Karadeniz P, Uzabacı E, Atış Kuyuk S, Kaskır Kesin F, Can FE, Seçil M, et al. Statistical errors in articles published in radiology journals. Diagn Interv Radiol. 2019;25(2):102-8. doi.org/10.5152/dir.2018.18148; PMID: 30582574
4. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals: Preparing a Manuscript for Submission (Statistics). icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
5. Lang TA, Altman DG. Basic statistical reporting for articles published in biomedical journals: the “Statistical Analyses and Methods in the Published Literature” or the SAMPL Guidelines. Int J Nurs Stud. 2015;52(1):5-9. doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2014.09.006; PMID: 25441757
6. von Elm E, Altman DG, Egger M, Pocock SJ, Gøtzsche PC, Vandenbroucke JP. The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) statement: guidelines for reporting observational studies. Lancet. 2007;370(9596):1453-7. doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61602-X
7. Hopewell S, Chan AW, Collins GS, Hróbjartsson A, Moher D, Schulz KF, et al. CONSORT 2025 explanation and elaboration: updated guideline for reporting randomised trials. BMJ. 2025;389:e081124. doi.org/10.1136/bmj-2024-081124; PMID: 40228832
8. Appelbaum M, Cooper H, Kline RB, Mayo-Wilson E, Nezu AM, Rao SM. Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: the APA Publications and Communications Board task force report. Am Psychol. 2018;73(1):3-25. doi.org/10.1037/amp0000191
9. Altman DG, Bland JM. Statistics notes: Absence of evidence is not evidence of absence. BMJ. 1995;311(7003):485. doi.org/10.1136/bmj.311.7003.485
10. Wasserstein RL, Lazar NA. The ASA statement on p-values: context, process, and purpose. Am Stat. 2016;70(2):129-33. doi.org/10.1080/00031305.2016.1154108
11. Bland JM, Altman DG. Multiple significance tests: the Bonferroni method. BMJ. 1995;310(6973):170. doi.org/10.1136/bmj.310.6973.170

İlgili Yazılar

• Hangi İstatistik Testi Kullanılır? t Testi, ANOVA ve Ki-Kare Karar Şeması
• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber
• Tıpta Uzmanlık Tezi Nasıl Yazılır? 10 Adımlı Rehber

Bu rehber, Türkiye’deki mevzuatın tanımladığı yayın etiği ihlallerini (intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme ve haksız yazarlık) gerçek tanımları, yaptırımları ve günlük akademik hayattan örneklerle açıklar; ihlallerden nasıl korunacağınızı adım adım gösterir.

“Kendi eski makalemden bir paragraf kullansam intihal olur mu?”, “Bölüm başkanımızın adını yazar listesine eklemek zorunda mıyım?”, “Tez verimi iki ayrı makaleye bölebilir miyim?” Bu sorular, yayın etiğinin yalnızca kasıtlı hileyle ilgili olmadığını, iyi niyetli araştırmacıların da gri alanlarda karar vermek zorunda kaldığını gösterir. Türkiye’de bu alan, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ve ona dayanan üniversite yönergeleri ile 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun disiplin hükümleriyle düzenlenir^1,2. Bu yazıda yayın etiği ihlallerini resmî tanımlarıyla ele alıyor, her biri için somut örnekler ve korunma yolları sunuyoruz.

Yayın Etiği İhlalleri Ne Kadar Yaygın?

Türkiye’den somut bir veri, sorunun hangi ihlallerde yoğunlaştığını gösteriyor. Koçyiğit ve Akyol, PubMed’de “retracted publication” olarak etiketlenen ve Türkiye kaynaklı 86 biyomedikal makaleyi incelemiştir. Geri çekilme nedenlerinin başında intihal (23 makale) ve tekrar yayım (22 makale) gelmektedir; bunları hata (17) ve etik sorunlar (7) izlemektedir. Makaleler yayımlandıktan sonra ortanca 10,3 ayda geri çekilmiştir; en çok geri çekilen makale 2020 yılında yayımlanmıştır (11 makale). Daha da dikkat çekici olanı, bu makalelerin toplam 695 atıfının 471’inin geri çekilmeden sonra yapılmış olmasıdır³.

Yazarlar, Türkiye’deki araştırmacıların özellikle intihal ve tekrar yayım konusunda eğitilmesi gerektiği sonucuna varmıştır³. Bu iki ihlalin öne çıkması, çoğu vakanın bilgi eksikliğinden ya da “kendi metnimi kullanmak sorun değil” gibi yanlış varsayımlardan kaynaklanabileceğini düşündürür.

Uluslararası veriler de sorunun küçük olmadığını gösterir. Fanelli’nin araştırmacılarla yapılmış anketleri birleştiren meta-analizinde katılımcıların ağırlıklı ortalama %1,97’si en az bir kez veri veya sonuç uydurduğunu, tahrif ettiğini ya da değiştirdiğini kabul etmiş; diğer şüpheli araştırma uygulamalarını kabul edenlerin oranı %33,7’ye kadar çıkmıştır. Yazar, bu soruların hassasiyeti nedeniyle gerçek oranın muhtemelen daha yüksek olduğunu belirtir⁶. İngilizcenin ana dil olmadığı ülkelerden araştırmacı ve editörlerle yapılan ve 28 katılımcısı Türkiye’den olan bir ankette ise en sık karşılaşılan intihal türü, kaynağı yeniden ifade ederek atıfsız kullanma (paraphragiarism) olarak bildirilmiş (%69); metin kopyalamanın ne ölçüde kabul edilebilir olduğu konusunda katılımcılar arasında belirgin bir görüş ayrılığı saptanmıştır⁷.

Mevzuata Göre Başlıca Yayın Etiği İhlalleri

Aşağıdaki tanımlar, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesine dayanılarak hazırlanan Ankara Üniversitesi yönergesinden alınmıştır; aynı fiiller 2547 sayılı Kanun’un 53. maddesinde disiplin suçu olarak da sayılır^1,2.

1. İntihal

Tanım: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek¹.

Örnek: Bir derlemenin giriş paragrafını kelimeleri biraz değiştirerek kaynak göstermeden kullanmak ya da başka bir çalışmanın özgün analiz yöntemini atıfsız sunmak. Atıf vermek tek başına yeterli değildir; doğrudan alınan ifadeler tırnak içinde verilmelidir.

2. Sahtecilik

Tanım: Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak¹.

Örnek: Tamamlanamayan anketleri “tahmini” yanıtlarla doldurmak ya da hiç yapılmamış bir ölçümün sonucunu tabloya eklemek.

3. Çarpıtma

Tanım: Araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmek¹.

Örnek: Anlamlı sonuç elde etmek için veriden gerekçesiz gözlem çıkarmak, görüntüleri manipüle etmek ya da destekleyici firmanın ürününe olumsuz sonuçları raporlamamak.

4. Tekrar yayım

Tanım: Mükerrer yayınlarını akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak¹.

Örnek: Aynı veri ve bulguları önce Türkçe ulusal bir dergide, ardından önceki yayına atıf vermeden İngilizce bir dergide yayımlayıp ikisini de doçentlik dosyasına ayrı yayın olarak koymak. ICMJE de daha önce yayımlanmış bir makaleyle büyük ölçüde örtüşen ve önceki yayına açık atıf yapmayan yayınları tekrar yayım olarak tanımlar; özgün araştırmada bu durum verilerin istemeden iki kez sayılmasına ve tek bir çalışmanın sonuçlarına gereğinden fazla ağırlık verilerek mevcut kanıtın çarpıtılmasına yol açabilir⁵.

5. Dilimleme

Tanım: Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak¹.

Örnek: Tek bir kohorttaki birincil sonucu üç ayrı makaleye bölerek her birinde örneklemin farklı bir alt grubunu sunmak ve diğer makalelerden söz etmemek. Farklı ve bağımsız araştırma soruları ayrı makalelerde yayımlanabilir; önemli olan, aynı veri setinden üretilen yayınları birbirine atıfla açıkça belirtmektir.

6. Haksız yazarlık

Tanım: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dahil etmek veya olan kişileri dahil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini sonraki baskılarda eserden çıkartmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dahil ettirmek¹.

Örnek: Çalışmaya hiçbir katkısı olmayan bir yöneticinin adını “nezaket gereği” eklemek ya da verileri toplayan araştırma görevlisini yazar listesinden çıkarmak. ICMJE’ye göre yazarlık için dört ölçütün tamamı karşılanmalıdır: çalışmanın tasarımına veya verilerin elde edilmesi, analizi ya da yorumuna önemli katkı; metni yazma veya eleştirel olarak gözden geçirme; son sürümü onaylama; çalışmanın tüm yönlerinden sorumluluk almayı kabul etme. Bu ölçütleri karşılamayan katkı sağlayanlar teşekkür bölümünde belirtilmelidir⁴.

İzin, hasta hakları ve gizlilikle ilgili fiiller

2547 sayılı Kanun’un 53. maddesi, yukarıdaki ihlallerin yanı sıra şu fiilleri de disiplin suçu olarak sayar: destek alınarak yürütülen araştırmalardan çıkan yayınlarda destek veren kişi ve kurumları belirtmemek, yayınlarda hasta haklarına uymamak, incelemek üzere görevlendirildiği bir eserdeki bilgileri yayımlanmadan önce izinsiz paylaşmak, anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını veya kurum iznini almadan elde edilen verileri yayımlamak ve araştırmalara başlamadan önce gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak². Ankara Üniversitesi yönergesi bu fiilleri “etik özensizlik” tanımında örnek olarak da anar¹.

Hata mı, ihlal mi?

Her kusur kasıtlı bir ihlal değildir. Ankara Üniversitesi yönergesi, etik ilke ve kurallara uymada özensizlik, dikkatsizlik, bilgisizlik veya deneyimsizliğe dayanan ancak kasıtlı olmayan davranışları ayrıca “etik özensizlik” olarak tanımlar¹. Koçyiğit ve Akyol’un incelemesinde de Türkiye kaynaklı geri çekilmelerin üçüncü sık nedeni hata olarak bildirilmiştir³. Yayımlanmış makalenizde bir hata fark ederseniz bunu dergiye kendiniz bildirmeniz, düzeltme veya gerekirse geri çekme sürecini başlatmanın en doğru yoludur.

Yaptırımlar: Hangi İhlalin Karşılığı Ne?

2547 sayılı Kanun’un 53. maddesi, 2020’de 7243 sayılı Kanun ile yapılan değişikliklerle birlikte, yayın etiğiyle ilgili fiilleri ağırlığına göre farklı disiplin cezalarıyla eşleştirir². Aşağıdaki şema öğretim elemanları için başlıca fiilleri özetler.

Kanun’un aynı maddesi 30 Temmuz 2026 tarihli 7592 sayılı Kanunla da değiştirilmiştir: üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını gerektiren fiiller arasında, başkalarınca üretilmiş yayın kullanmanın yanı sıra bu tür yayınları ücretli ya da ücretsiz başkaları adına yapmak veya buna aracılık etmek de sayılmıştır².

Kanun, öğrenciler için de ayrı bir hüküm içerir: Seminer, tez ve yayınlarda intihal yapmak veya bunları anket uygulama, veri toplama gibi akademik değerlendirme içermeyen katkılar dışında kısmen ya da tamamen başkalarına yazdırmak, yükseköğretim kurumundan bir yarıyıl uzaklaştırma cezasını gerektirir (md. 54)². Ayrıca bilimsel araştırma ve yayın etiğine ilişkin bir disiplin soruşturması başlatılmadan önce, bilimsel araştırma ve yayın etiği kurullarınca inceleme yapılması zorunludur (md. 53/A)².

Doçentlik başvurularındaki etik ihlal süreçleri ÜAK’ın kendi düzenlemelerine tabidir; bu konuyu ayrı bir yazıda ele aldık.

İhlallerden Nasıl Korunursunuz?

1. Kaynak yönetimini baştan kurun. Okuduğunuz her kaynağı bir referans yöneticisine kaydedin; not alırken doğrudan alıntıları tırnakla ve sayfa numarasıyla işaretleyin. Yönerge, intihali bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan başkasının fikir, veri veya eserini kendi eseri gibi göstermek olarak tanımlar; anket çalışması da kaynağı yeniden ifade ederek atıfsız kullanmanın en sık karşılaşılan intihal türü olduğunu bildirir^1,7. Benzerlik oranı ile intihalin aynı şey olmadığını unutmayın; konuyu benzerlik eşikleri yazımızda ayrıntılı ele aldık.
2. Kendi önceki yayınlarınıza da atıf verin. Aynı veri setinden üretilen her yayında diğerlerine atıf yapın ve dergiye gönderirken ilişkili yayınları üst yazıda belirtin. ICMJE, büyük ölçüde örtüşen ya da başka bir yere gönderilmiş çalışmalarla yakından ilişkili makaleler için bunu açıkça ister⁵.
3. Yazarlığı çalışmanın başında konuşun. Kimlerin yazar olacağını ve sıralamayı ICMJE ölçütlerine göre en başta belirleyip yazılı hale getirin⁴.
4. Ham veriyi ve analiz kodunu saklayın. Yönerge çarpıtmayı, araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri tahrif etmek olarak tanımlar¹. Verinin hangi adımlarla temizlendiğini ve hangi gözlemlerin neden çıkarıldığını kaydedin; bu kayıtlar çarpıtma şüphesine karşı en güçlü savunmanızdır.
5. İzinleri veri toplamadan önce alın. Etik kurul onayı, kurum izni ve ölçek izinlerini çalışmaya başlamadan önce yazılı olarak edinin. TR Dizin de editörlerin her araştırmanın ilgili kurullarca araştırma öncesinde onaylandığından emin olmasını ve belgeleri talep etmesini bekler^1,8.
6. Destekleri belirtin. Proje, burs ve diğer destekleri teşekkür veya fon bölümünde açıkça yazın^1,2.
7. Dil ve yazım desteğini şeffaf kullanın. Dil düzenlemesi ya da istatistik danışmanlığı gibi destekler meşrudur; ancak metnin bilimsel içeriği yazara ait olmalı ve alınan destek teşekkür bölümünde belirtilmelidir. Kanun, akademik değerlendirme içermeyen katkılar dışındaki çalışmaların başkalarına yazdırılmasını açıkça yasaklar².
8. Geri çekilmiş makalelere atıf vermeyin. Koçyiğit ve Akyol’un incelediği makalelerin atıflarının çoğu geri çekilmeden sonra yapılmıştır³. Kaynaklarınızı kullanmadan önce yayımlandıkları dergide geri çekme veya düzeltme notu olup olmadığını kontrol edin.

Destek

Makalenizi göndermeden önce dil, atıf düzeni ve kaynak tutarlılığı açısından gözden geçirilmesini isterseniz aşağıdaki makale düzenleme paketlerimize göz atabilirsiniz. Düzenlemelerimiz metnin bilimsel içeriğini değiştirmez; içerik ve bilimsel sorumluluk her zaman yazara aittir ve aldığınız dil desteğini teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Ekibimiz alanında doktoralı uzmanlar ve deneyimli akademik editörlerden oluşur; çalışmalarımızda COPE ve ICMJE ilkelerini esas alırız.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulları Yönergesi (Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesine dayanılarak hazırlanmıştır), Madde 3 ve 4. etikkurul.ankara.edu.tr/yonerge (Erişim: Ekim 2026)
2. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, Madde 53, 53/A ve 54 (7243, 7437 ve 7592 sayılı Kanunlarla yapılan değişiklikler dahil). mevzuat.gov.tr (PDF) (Erişim: Ekim 2026)
3. Kocyigit BF, Akyol A. Analysis of retracted publications in the biomedical literature from Turkey. J Korean Med Sci. 2022;37(18):e142. doi.org/10.3346/jkms.2022.37.e142; PMID: 35535370
4. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations: Defining the Role of Authors and Contributors. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
5. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations: Overlapping Publications. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
6. Fanelli D. How many scientists fabricate and falsify research? A systematic review and meta-analysis of survey data. PLoS One. 2009;4(5):e5738. doi.org/10.1371/journal.pone.0005738
7. Gupta L, Tariq J, Yessirkepov M, et al. Plagiarism in non-Anglophone countries: a cross-sectional survey of researchers and journal editors. J Korean Med Sci. 2021;36(39):e247. doi.org/10.3346/jkms.2021.36.e247; PMID: 34636502
8. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Dergi değerlendirme kriterleri (etik ilkeler). trdizin.gov.tr/kriterler (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Doçentlik Başvurusunda Etik İhlal: ÜAK Yönergesine Göre Türler ve Sonuçlar
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri
• Makale Danışmanlığı Nedir? Etik Sınırlar ve 2026 Yasal Çerçeve
• Etik Kurul Başvurusu Nasıl Yapılır? Hangi Kurul, Hangi Belgeler, Ne Zaman

Bu rehber, Cronbach alfa katsayısının ne ölçtüğünü, hangi değerin “yeterli” sayıldığını, SPSS, jamovi ve R’de nasıl hesaplandığını ve tez ile makalede nasıl raporlanacağını gerçek bir veri setiyle adım adım açıklar.

Ölçek kullanan tez ve makalelerin yöntem bölümünde sıklıkla şu cümleyle karşılaşırsınız: “Ölçeğin bu çalışmadaki Cronbach alfa katsayısı 0,8x bulunmuştur.” Ancak alfa değerinin neye bağlı olduğu, neden bazen beklenmedik biçimde düşük çıktığı ve tek başına neyi kanıtlamadığı çoğu zaman atlanır. Bu yazıda Cronbach alfa katsayısını formülünden raporlamasına kadar ele alıyoruz. Verdiğimiz tüm sayılar ya yayımlanmış kaynaklardan ya da açık erişimli bir veri setinde R ile yaptığımız hesaplardan gelmektedir.

Cronbach Alfa Nedir?

Cronbach alfa, aynı yapıyı ölçmek için bir araya getirilmiş maddelerin (soruların) birbiriyle ne ölçüde tutarlı yanıt aldığını özetleyen bir iç tutarlılık güvenirlik katsayısıdır. Katsayı, Lee J. Cronbach’ın 1951’de Psychometrika dergisinde yayımladığı makaleyle yaygınlaşmıştır¹. Tek bir uygulamadan elde edilen yanıtlarla hesaplanır; bu nedenle test-tekrar test ya da gözlemciler arası uyum gibi güvenirlik türlerinin yerini tutmaz.

Formül, maddelerin varyanslarını ölçeğin toplam puanının varyansıyla karşılaştırır^1,2:

Tavakol ve Dennick’in vurguladığı önemli bir nokta şudur: Alfa bir ölçeğin sabit bir özelliği değil, belirli bir örneklemden elde edilen puanların özelliğidir. Bu nedenle başka bir çalışmada bildirilen alfa değerine dayanmak yerine, ölçeği her uyguladığınızda alfayı kendi verinizde yeniden hesaplamanız önerilir². Tezlerde sık görülen “ölçeğin Türkçe geçerlik çalışmasında alfa 0,89 bulunmuştur” cümlesi tek başına yeterli değildir; kendi örnekleminizdeki değeri de vermeniz gerekir.

Alfa Değerini Ne Belirler?

Alfa üç etkene duyarlıdır: madde sayısı, maddeler arası ilişkinin gücü ve ölçeğin boyut yapısı^2,4.

• Madde sayısı: Diğer her şey sabitken madde sayısı arttıkça alfa yükselir. Tavakol ve Dennick, ölçek çok kısa olduğunda alfanın düştüğünü ve daha uzun bir testin, test homojen olsun ya da olmasın, güvenirlik değerini artırdığını belirtir².
• Maddeler arası korelasyon: Maddeler aynı yapıyı ne kadar güçlü ölçüyorsa ortalama korelasyon ve alfa o kadar yüksektir.
• Boyut yapısı: Cortina, farklı madde sayısı, boyut sayısı ve ortalama korelasyonlarla kurguladığı örneklerde, birden fazla boyut içeren uzun ölçeklerin de yüksek alfa verebileceğini göstermiştir⁴. Yani yüksek alfa, ölçeğin tek boyutlu olduğunu kanıtlamaz^2,5.

Madde sayısının etkisini somut görmek için standartlaştırılmış alfa formülüyle [α = k·r̄ / (1 + (k − 1)·r̄)] üç farklı ortalama korelasyon düzeyini hesapladık. Maddeler arasındaki ortalama korelasyon yalnızca 0,20 olduğunda bile 10 maddelik bir ölçekte alfa 0,71’e çıkar; aynı korelasyonla 5 maddede ise 0,56’da kalır.

Bu şekil iki pratik sonuca işaret eder. Birincisi, kısa alt ölçeklerde (3-5 madde) 0,60’lı değerler, maddeler makul ölçüde ilişkili olsa bile ortaya çıkabilir. İkincisi, 20-30 maddelik bir ölçekte 0,90’ın üzerindeki bir alfa, maddelerin gerçekten güçlü biçimde ilişkili olduğunu değil, yalnızca maddelerin çok olduğunu yansıtıyor olabilir.

Cronbach Alfa Kaç Olmalı?

Tek bir evrensel eşik yoktur. Literatürde kabul edilebilir alfa için 0,70 ile 0,95 arasında değişen öneriler bulunmaktadır². Aşağıdaki tablo, sık başvurulan kaynakların ne söylediğini bir arada göstermektedir.

Taber, 2015 yılında dört önde gelen fen eğitimi dergisinde yayımlanıp alfaya başvuran 69 makaleyi incelemiş ve yazarların alfa değerlerini çoğunlukla gerekçe sunmadan keyfî bir eşiğe göre yorumladığını, değerleri yorumlamak için kullanılan nitelendirmelerin de çeşitli ve keyfî göründüğünü bildirmiştir⁵. Bu nedenle tezinizde “0,70’in üzerinde olduğu için güvenilirdir” demek yerine, ölçeğin ne amaçla kullanıldığını (grup karşılaştırması mı, bireysel tanı mı) belirterek uygun kaynağa atıf yapmanız daha savunulabilir bir yaklaşımdır.

Alfa düşük çıktığında ilk bakılacak yerler

Tavakol ve Dennick, düşük alfanın üç olası nedenini sayar: az sayıda madde, maddeler arası zayıf ilişki ve birbirinden farklı yapıları ölçen maddelerin aynı ölçekte toplanması². Uygulamada bunlara bir dördüncüsünü eklemek gerekir: ters kodlanması gereken maddelerin unutulması. Aşağıdaki örnek bu hatanın etkisinin ne kadar büyük olabileceğini göstermektedir.

Gerçek Veriyle Adım Adım Örnek

Örnek için R’deki psych paketiyle birlikte dağıtılan bfi veri setini kullandık. Veri seti, Uluslararası Kişilik Madde Havuzu’ndan (IPIP) alınmış 25 kişilik maddesine 2.800 katılımcının verdiği yanıtları içerir ve paket belgelerinde ölçek geliştirme ile faktör analizi için bir gösterim verisi olarak tanımlanır⁹. Yanıtlar 1-6 arasında puanlanmıştır. Uyumluluk (Agreeableness) alt ölçeğinin beş maddesini aldık ve eksik yanıtı olmayan 2.709 katılımcıyla çalıştık. Maddelerin Türkçe karşılıkları burada yalnızca anlaşılırlık için verilmiştir; geçerliği sınanmış bir Türkçe form değildir:

• A1: Başkalarının duygularına kayıtsızımdır. (olumsuz ifade, ters kodlanmalı)
• A2: Başkalarının nasıl olduğunu sorarım.
• A3: Başkalarını nasıl teselli edeceğimi bilirim.
• A4: Çocukları severim.
• A5: İnsanların kendilerini rahat hissetmesini sağlarım.

1. Ters kodlama yapmadan hesaplama

Beş maddeyi olduğu gibi analize aldığımızda alfa 0,43 çıktı. A1 maddesinin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu −0,31 idi; yani bu madde diğerleriyle ters yönde ilişkiliydi. R’deki psych paketi bu durumda A1’in ters çevrilmesi gerekebileceği yönünde otomatik bir uyarı verir⁹. Hangi programı kullanırsanız kullanın, eksi işaretli bir madde-toplam korelasyonu görmek için madde istatistiklerini mutlaka inceleyin.

2. Ters kodlama ve yeniden hesaplama

1-6 aralığındaki bir maddeyi ters çevirmek için her yanıt (en küçük + en büyük değer) − yanıt, yani 7 − yanıt formülüyle dönüştürülür. 1-5 Likert ölçeğinde bu formül 6 − yanıt olur. A1’i ters kodladıktan sonra alfa 0,70’e yükseldi (Feldt yöntemiyle %95 güven aralığı 0,69-0,72)⁹. Aynı sonucu formülle elle de doğruladık: madde varyanslarının toplamı 8,860, toplam puan varyansı 20,274 olduğundan α = 1,25 × (1 − 8,860 / 20,274) = 0,704.

3. Madde istatistiklerini okuma

Doğru kodlanmış veride madde istatistikleri aşağıdaki gibidir. “Madde silinirse alfa” sütunu, ilgili madde ölçekten çıkarıldığında alfanın ne olacağını gösterir.

A1 çıkarıldığında alfa 0,70’ten 0,72’ye çıkıyor. Bu, maddeyi silmek için yeterli bir gerekçe midir? Çoğu durumda hayır. Fark çok küçüktür, A1 ölçeğin kapsamına katkı yapan bir içerik taşır ve yayımlanmış bir ölçekten madde çıkarmak, sonuçlarınızı o ölçeği kullanan diğer çalışmalarla karşılaştırılamaz hale getirir. Tavakol ve Dennick, madde-toplam korelasyonu sıfıra yaklaşan maddelerin gözden geçirilmesini ya da çıkarılmasını önerir²; ancak bu karar ölçek geliştirme aşamasında, içerik geçerliği ve faktör yapısıyla birlikte verilmelidir. Yalnızca alfayı yükseltmek için madde silmek, Taber’in eleştirdiği yüzeysel alfa kullanımının tipik bir örneğidir⁵.

SPSS, jamovi ve R’de Cronbach Alfa Hesaplama

SPSS

IBM’in resmî belgelerine göre analiz Analyze > Scale > Reliability Analysis menüsünden yapılır: ölçeği oluşturan en az iki madde seçilir, Model listesinden bir model belirlenir ve isteğe bağlı olarak Statistics düğmesiyle madde ve ölçek istatistikleri eklenir¹⁰. SPSS Statistics 31 belgelerinde Model listesinde Cronbach alfanın yanında McDonald omega, split-half, Guttman, parallel ve strict parallel seçenekleri yer almaktadır¹⁰. Statistics penceresinde “Scale if item deleted” seçeneğini işaretlerseniz yukarıdaki tabloya karşılık gelen düzeltilmiş madde-toplam korelasyonlarını ve madde silinirse alfa değerlerini alırsınız. SPSS ile anket verisinin baştan sona analizine ayrıca SPSS anket analizi rehberimizde değindik.

jamovi

jamovi’nin güvenirlik analizi modülü varsayılan olarak Cronbach alfa verir; McDonald omega, ters puanlanan maddelerin tanımlanması, madde çıkarılırsa alfa ve omega ile madde-kalan (item-rest) korelasyonları seçenek olarak eklenebilir¹¹. Ters kodlanacak maddeyi ayrı bir değişken oluşturmadan analiz penceresinde belirtebilmeniz bu programın pratik bir avantajıdır. Programın genel kullanımı için jamovi rehberimize bakabilirsiniz.

R

Bu yazıdaki hesapları psych paketinin 2.4.1 sürümüyle yaptık⁹. Temel kod şöyledir:

library(psych)
data(bfi)
A <- na.omit(bfi[, c("A1","A2","A3","A4","A5")])
A$A1 <- 7 - A$A1        # 1-6 ölçekte ters kodlama
sonuc <- alpha(A)
sonuc$total              # raw_alpha = 0,70
sonuc$alpha.drop         # madde silinirse alfa
sonuc$feldt              # %95 güven aralığı
omega(A, nfactors = 1)   # omega toplam = 0,72

Türkiye’den Yayımlanmış Raporlama Örnekleri

Ölçek uyarlama çalışmaları alfanın nasıl raporlandığını görmek için iyi örneklerdir. İki yayımlanmış çalışmayı birlikte inceleyelim:

• Zihinselleştirme Ölçeği (MentS) Türkçe formu: Türk Psikiyatri Dergisi’nde yayımlanan çalışmada 615 yetişkinden veri toplanmış, ölçeğin özgün formdaki gibi üç faktörlü yapısı doğrulanmıştır. Toplam puan için alfa 0,84; “benlik”, “diğerleri” ve “motivasyon” alt ölçekleri için sırasıyla 0,78, 0,80 ve 0,79 bildirilmiş; düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları 0,28 ile 0,52 arasında rapor edilmiştir¹².
• KOOS-ACL Türkçe formu: Ön çapraz bağ yırtığı tanılı 133 hastada yürütülen uyarlama çalışmasında güvenirlik alfa, madde-toplam korelasyonları ve sınıf içi korelasyon katsayısı (ICC) ile birlikte değerlendirilmiş ve alfa 0,952 olarak bildirilmiştir¹³.

İlk örnek, Tavakol ve Dennick’in önerisine uygun biçimde alfanın her alt ölçek için ayrı verildiğini gösterir: Birden fazla kavram ölçen bir araçta yalnızca toplam alfa vermek, madde sayısı arttığı için değeri yapay olarak yükseltebilir². İkinci örnek ise tek bir katsayıya dayanmak yerine alfanın madde-toplam korelasyonları ve ICC gibi başka göstergelerle birlikte sunulduğu bir raporlama biçimidir. Kendi çalışmanızda 0,90’ın üzerinde bir değer bulursanız, maddelerin aynı soruyu farklı sözcüklerle tekrar edip etmediğini de değerlendirmeniz önerilir².

Alfanın Sınırları: Omega Ne Zaman Raporlanmalı?

Alfa, “tau-eşdeğer” ölçme modeline dayanır: Her maddenin aynı gizil özelliği aynı ölçekte ölçtüğünü varsayar. Maddelerin faktör yükleri birbirinden belirgin biçimde farklıysa bu varsayım bozulur ve alfa gerçek güvenirliği olduğundan düşük tahmin eder; bu nedenle alfa pratikte güvenirliğin alt sınır tahmini olarak kabul edilir². Sijtsma, alfanın ne testin iç yapısı hakkında bilgi verdiğini ne de güvenirliğin kendisine eşit olduğunu ayrıntılı biçimde tartışmıştır⁶.

McNeish, metodolojik eleştirilere rağmen alfanın varsayımları gözetilmeden kullanılmaya devam ettiğini göstermiş; omega toplam, greatest lower bound ve H katsayısı gibi daha esnek varsayımlara dayanan alternatifleri yazılım kodlarıyla birlikte sunmuştur⁷. Dunn ve arkadaşları da alfadan omegaya geçişi kolaylaştırmak için omega katsayısının nokta ve aralık tahminini açık kaynak yazılımla hesaplamayı anlatan pratik bir rehber yayımlamıştır⁸.

Örneğimizde tek faktörlü modelde maddelerin standartlaştırılmış faktör yükleri 0,38 (A1) ile 0,76 (A3) arasında değişiyordu; yani yükler eşit değildi. Bu durumda omega toplam 0,72, alfa ise 0,70 bulundu. Fark küçük olsa da yönü beklenen biçimdedir: Yükler eşit olmadığında alfa güvenirliği bir miktar düşük tahmin eder. Pratik bir öneri olarak, alfayı geleneksel karşılaştırılabilirlik için vermeye devam edip yanına omega toplamı eklemek, alfanın varsayımlarına yönelik eleştirileri karşılayan daha şeffaf bir raporlama sağlar^7,8.

Tez ve Makalede Cronbach Alfa Nasıl Raporlanır?

Yöntem bölümünde ölçeği tanıtırken özgün geçerlik çalışmasındaki alfayı, bulgular ya da yöntem bölümünde ise kendi örnekleminizdeki alfayı verin. Örnek bir cümle:

“Uyumluluk alt ölçeğinin (5 madde; A1 ters puanlanmıştır) bu çalışmadaki iç tutarlılık katsayısı Cronbach α = 0,70 (%95 GA: 0,69–0,72), McDonald ω_t = 0,72 olarak bulunmuştur. Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları 0,31 ile 0,59 arasındadır. Analizler R 4.3.3 ve psych 2.4.1 ile yapılmıştır.”

Kanıta dayalı kısa kontrol listesi

• Alfayı kendi örnekleminizde yeniden hesaplayın; yalnızca uyarlama çalışmasındaki değere atıf yapmayın².
• Çok boyutlu ölçeklerde alfayı her alt ölçek için ayrı verin^2,12.
• Analizden önce ters puanlanan maddeleri dönüştürün; eksi işaretli madde-toplam korelasyonu olası bir kodlama hatasının işaretidir^9,11.
• Eşik değeri ölçeğin kullanım amacına göre seçin ve kaynağını gösterin; grup karşılaştırmasıyla bireysel klinik karar için beklentiler farklıdır^3,5.
• 0,90’ın üzerindeki değerlerde madde tekrarını değerlendirin².
• Yüksek alfayı tek boyutluluğun kanıtı olarak sunmayın; boyut yapısını faktör analiziyle gösterin^2,4,5.
• Mümkünse omega toplamı ve alfanın güven aralığını da raporlayın^7,8.
• Kullandığınız yazılımı ve sürümünü yazın^9,10,11.

Destek

Ölçeğinizin güvenirlik analizini, ters kodlama ve madde analiziyle birlikte gözden geçirmek ya da sonuçları tez veya makale formatında tablolaştırmak isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Ekibimizde PhD ve MD düzeyinde alan uzmanları ile istatistikçiler birlikte çalışır. Analizin yorumu ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir; aldığınız istatistik desteğini teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Cronbach LJ. Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika. 1951;16(3):297-334. doi.org/10.1007/BF02310555
2. Tavakol M, Dennick R. Making sense of Cronbach’s alpha. Int J Med Educ. 2011;2:53-5. doi.org/10.5116/ijme.4dfb.8dfd; PMID: 28029643
3. Bland JM, Altman DG. Statistics notes: Cronbach’s alpha. BMJ. 1997;314(7080):572. doi.org/10.1136/bmj.314.7080.572; PMID: 9055718
4. Cortina JM. What is coefficient alpha? An examination of theory and applications. J Appl Psychol. 1993;78(1):98-104. doi.org/10.1037/0021-9010.78.1.98
5. Taber KS. The use of Cronbach’s alpha when developing and reporting research instruments in science education. Res Sci Educ. 2018;48(6):1273-96. doi.org/10.1007/s11165-016-9602-2
6. Sijtsma K. On the use, the misuse, and the very limited usefulness of Cronbach’s alpha. Psychometrika. 2009;74(1):107-20. doi.org/10.1007/s11336-008-9101-0
7. McNeish D. Thanks coefficient alpha, we’ll take it from here. Psychol Methods. 2018;23(3):412-33. doi.org/10.1037/met0000144
8. Dunn TJ, Baguley T, Brunsden V. From alpha to omega: a practical solution to the pervasive problem of internal consistency estimation. Br J Psychol. 2014;105(3):399-412. doi.org/10.1111/bjop.12046
9. Revelle W. psych: Procedures for Psychological, Psychometric, and Personality Research. R paketi, sürüm 2.4.1 (bu yazıdaki hesaplamalarda kullanılan sürüm). Northwestern University; 2024. cran.r-project.org/package=psych (Erişim: Ekim 2026)
10. IBM. Reliability Analysis. IBM SPSS Statistics 31.0.0 belgeleri. ibm.com/docs/…/reliability-analysis (Erişim: Ekim 2026)
11. The jamovi project. Reliability Analysis (jmv). docs.jamovi.org/jmv/jmv_reliability.html (Erişim: Ekim 2026)
12. Törenli Kaya Z, Alpay EH, Türkkal Yenigüç Ş, Özçürümez Bilgili G. Validity and reliability of the Turkish version of the Mentalization Scale (MentS). Turk Psikiyatri Derg. 2023;34(2):118-24. doi.org/10.5080/u25692; PMID: 37357898
13. Büyüklüoğlu G, Örsçelik A, Kıyak G, Ercan S. Validity and reliability study of the Turkish version of KOOS-ACL questionnaire. BMC Sports Sci Med Rehabil. 2024;16(1):247. doi.org/10.1186/s13102-024-01036-8; PMID: 39696380

İlgili Yazılar

• SPSS Anket Analizi: Adım Adım Rehber ve Gerçek Örnekler
• Jamovi Nasıl Kullanılır? Ücretsiz SPSS Alternatifi Adım Adım
• Normallik Testi Nasıl Yapılır? Parametrik mi Parametrik Olmayan mı?
• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber

Bu rehber, Türkçe makaleler için istenen İngilizce genişletilmiş özetin (extended abstract) ne olduğunu, dergilerin gerçek yazım kurallarında neler istendiğini ve 500 ile 800 kelime arasında, makaleyi okumayan bir okura bile çalışmanızı eksiksiz anlatan bir metnin bölüm bölüm nasıl yazılacağını anlatır.

Türkçe bir makaleyi DergiPark’taki bazı dergilere gönderdiğinizde, yazım kurallarında Türkçe makaleler için İngilizce genişletilmiş özet (extended abstract) istendiğini görebilirsiniz. Bu bölüm çoğu yazar için makalenin en son ve en aceleyle yazılan kısmıdır; Türkçe özet çevrilir, birkaç cümle eklenir ve dosya gönderilir. Oysa genişletilmiş özet, Türkçe bilmeyen uluslararası okurun çalışmanızla kuracağı temasın önemli bir parçası olabilir. Bu yazıda genişletilmiş özet nasıl yazılır sorusunu, dört Türk dergisinin yürürlükteki yazım kuralları üzerinden ve yayımlanmış araştırmalara dayanarak yanıtlıyoruz.

Genişletilmiş Özet Nedir, Normal Özden Farkı Nedir?

Normal öz, makalenin başında yer alan kısa bir özettir; örneğin KTÜ İletişim Araştırmaları Dergisi’nde 150–250 kelimedir². TR Dizin kriterlerine göre dergideki makalelerde makale dilinde öz ve anahtar kelimeler bulunmalı, öz için kelime sınırı verilmeli ve bu sınıra uyulmalıdır. TR Dizin ayrıca makalelerin ulusal ve uluslararası etkisini artırmak için başlık, öz ve anahtar kelimelerin yayın dili dışında bir dilde de yayımlanmasını tavsiye eder¹.

Genişletilmiş özet bu tavsiyenin daha kapsamlı bir uygulamasıdır. Makalenin dili Türkçe olduğunda, çalışmanın tamamını yansıtan ve normal özden birkaç kat uzun bir İngilizce metin istenir. İstanbul Galata Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nin yazım kuralları bu bölümün amacını açıkça ifade eder: Genişletilmiş özetler akademik çalışmaların uluslararası alanda atıf alabilme kapasitesini artırdığı için tüm çalışmayı yansıtacak şekilde tasarlanmalıdır⁵.

Dergiler Ne İstiyor? Dört Gerçek Örnek

İncelediğimiz dört derginin kuralları ortak bir standart olmadığını gösterir; her dergi kendi kurallarını belirler. DergiPark’ta yayımlanan bu dört derginin Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki yazım kuralları çeşitliliği iyi gösterir:

• KTÜ İletişim Araştırmaları Dergisi: Genişletilmiş özet 600–800 kelime olmalı; araştırmanın amaç, problem, yöntem, bulgular ve sonuç bilgilerini kapsamalı ve altında 3–5 İngilizce anahtar kelime bulunmalıdır. Kaynakçadan hemen önce yer alır ve yalnızca Türkçe makalelerde zorunludur. Aynı dergide normal öz 150–250 kelimedir ve kaynakça ile genişletilmiş özet dahil tüm metin en çok 9.000 kelime olabilir².
• Erciyes Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Dergisi: Makaleler en az 750 kelimelik İngilizce genişletilmiş özet içermelidir. Özet kaynakçadan sonra yeni bir sayfada başlar; tablo, şekil, denklem ve anahtar kelime içermemelidir. Research Problem, Research Questions, Literature Review, Methodology ve Results and Conclusions başlıklarını içermelidir³.
• Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Çalışmalar Dergisi: Tüm Türkçe makaleler İngilizce genişletilmiş özet içermelidir ve makaleler bu özetle birlikte yayımlanır. Özet 500–750 kelime olmalı; çalışmanın amacını, problemini, yöntemini, bulgularını ve sonuçlarını açıkça vermelidir⁴.
• İstanbul Galata Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi: Genişletilmiş özetin dili İngilizcedir; kuramsal çerçeve, amaç, önem, yöntem, bulgular, sonuçlar ve önerileri kapsamalıdır. İngilizce özetin hemen altında, giriş bölümünün üzerinde, yeni bir sayfada ve 9 punto Times New Roman ile verilir⁵.

Bu dört örnekten çıkan ilk ders şudur: Yazmaya başlamadan önce hedef derginin kurallarını okuyun. Kelime aralığı, başlık yapısı, anahtar kelime, tablo ve şekil kullanımı ile özetin makaledeki yeri dergiden dergiye değişir^2,3,4,5. Bir dergi için hazırlanmış özeti başka bir dergiye aynen göndermek, kurallara uymama riski taşır.

Neden Bu Kadar Önemli?

İngilizce metnin görünürlük üzerindeki etkisi araştırmalarla da desteklenir. Di Bitetti ve Ferreras, beş ülkeden altı doğa bilimleri dergisinde yayımlanan makaleleri karşılaştırmış; dergi, yayın yılı ve makale uzunluğu istatistiksel olarak kontrol edildiğinde İngilizce yayımlanan makalelerin diğer dillerde yayımlananlardan daha fazla atıf aldığını bulmuştur⁶. Genişletilmiş özet, makaleyi Türkçe yayımlarken çalışmanın bir bölümünü bu daha geniş okur kitlesine açmanın yoludur.

Öte yandan İngilizce yazmak, anadili İngilizce olmayan araştırmacılar için gerçek bir yüktür. Amano ve arkadaşlarının çevre bilimleri alanında 908 araştırmacıyla yaptığı ankete göre, yalnızca bir İngilizce makale yayımlamış ve İngilizce yeterliği orta düzeyde olan ülkelerden gelen araştırmacılar, İngilizce bir makaleyi yazmak için anadili İngilizce olanlara göre ortanca değerle %50,6 daha fazla zaman harcamaktadır⁷. Bu nedenle genişletilmiş özete, makalenin son gününe sıkıştırılan bir çeviri işi olarak değil, planlanması gereken ayrı bir yazım görevi olarak bakmak gerekir.

Adım Adım: Genişletilmiş Özet Nasıl Yazılır?

Derginiz belirli başlıklar istemiyorsa bile metni bölümlere ayırarak planlamak işinizi kolaylaştırır. Hartley’in yapılandırılmış özetler üzerine araştırmaları derleyen çalışmasına göre yapılandırılmış özetler geleneksel özetlerden genellikle daha uzundur, ancak daha bilgilendirici ve erişilebilir bulunur; yazarlar ve okurlar da onları daha yararlı olarak değerlendirir⁸. Genişletilmiş özet zaten uzun bir metin olduğu için bu yapı burada daha da işe yarar. Andrade de iyi bir özetin arka plan, yöntem, bulgular ve sonuç bölümlerinin her biri için ayrıntılı ve örnekli öneriler sunar; aynı ilkeler genişletilmiş özete de uygulanabilir⁹.

1. Arka plan ve problem

Konunun neden önemli olduğunu ve literatürdeki boşluğu iki üç cümleyle verin. Türkiye’ye özgü bir bağlam varsa (bir mevzuat, bir uygulama, bir veri kaynağı), yabancı okurun bunu bilmediğini varsayarak kısaca açıklayın. İncelediğimiz dört dergi de problemi veya kavramsal çerçeveyi açıkça ister^2,3,4,5.

2. Amaç ve araştırma soruları

Amacı tek cümleyle yazın; araştırma sorularını veya hipotezleri açıkça listeleyin. Erciyes Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Dergisi gibi bazı dergiler araştırma sorularını ayrı bir başlık olarak ister³.

3. Kuramsal çerçeve ve literatür

Çalışmanın dayandığı temel kuramı ve en önemli birkaç çalışmayı adlandırın. Uzun kaynak listeleri yerine, çalışmanızın literatüre göre nerede durduğunu gösteren birkaç cümle yeterlidir. Erciyes Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Dergisi bu bölümü “Literature Review” başlığıyla ister³.

4. Yöntem

Desen, örneklem (sayı ve seçim yöntemi), veri toplama araçları, analiz yöntemi ve gerekiyorsa etik kurul onayı bilgisi. Okur bu bölümü okuduğunda çalışmanın güvenilirliğini değerlendirebilmelidir. Yöntem, incelediğimiz dört derginin dördünde de istenen içeriklerden biridir^2,3,4,5.

5. Bulgular

En geniş yer bulgulara ayrılmalıdır. Ana bulguları sayısal değerleriyle birlikte, Türkçe metindeki tablolarla birebir tutarlı olacak şekilde verin. Tablo veya şekle atıf yapmanın yasak olduğu dergilerde, önemli sayıları metnin içinde yazın³.

6. Sonuç, katkı ve öneriler

Bulguların ne anlama geldiğini, literatüre katkıyı, sınırlılıkları ve uygulama ya da gelecek araştırmalar için önerileri kısaca belirtin⁵. Bu bölümde makalede bulunmayan yeni bir iddiaya yer vermeyin.

Örnek iskelet

Aşağıdaki iskelet, köşeli parantezlerin kendi çalışmanızın bilgileriyle doldurulması için hazırlanmıştır; gerçek bir çalışmaya ait değildir:

Background: [Topic] is increasingly important in [context]. However, little is
known about [gap] in Türkiye, where [brief context a foreign reader needs].
Aim: This study aimed to examine [aim]. The research questions were: (1) [...];
(2) [...].
Method: A [design] was conducted with [n] [participants] selected by [method]
in [setting, year]. Data were collected using [instrument] and analysed with
[analysis]. Ethics approval was obtained from [committee, date, number].
Findings: [Main finding with numbers]. [Second finding]. [Third finding].
Conclusion: The findings suggest that [interpretation]. This study contributes
to [literature] by [contribution]. [Limitation]. Future research should [...].

Pratik Bir Yazım Süreci

Genişletilmiş özeti en verimli biçimde yazmak için aşağıdaki sırayı öneriyoruz:

1. Türkçe metni tamamlayın. Genişletilmiş özetin tüm çalışmayı yansıtması beklenir⁵; bulgular ve tartışma kesinleşmeden yazılan bir özet, revizyon sırasında iki kez düzeltilmek zorunda kalır.
2. Bir terim listesi çıkarın. Makaledeki temel kavramların İngilizce literatürde kullanılan karşılıklarını, sık atıf yaptığınız İngilizce kaynaklardan kontrol ederek bir listede toplayın. Bu liste abstract ile genişletilmiş özet arasında tutarlılığı da sağlar. İstanbul Galata Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi gibi bazı dergiler, kavramların İngilizce literatürde kullanıldığı biçimde çevrilmesini açıkça ister⁵.
3. Bölüm bölüm, doğrudan İngilizce yazın. Türkçe özeti cümle cümle çevirmek yerine Türkçe metnin her bölümünü okuyup o bölümün özünü İngilizce olarak yazın; bölümler için arka plan, yöntem, bulgular ve sonuç yapısını temel alabilirsiniz^8,9. Doğrudan İngilizce yazmak Editverse’in önerdiği bir çalışma biçimidir; amaç, Türkçe cümle yapısının İngilizceye taşınmasını azaltmaktır.
4. Sayıları karşılaştırın. Genişletilmiş özetteki her sayıyı Türkçe metindeki tablo ve bulgularla tek tek karşılaştırın. Sayısal tutarlılık kontrolü bizim önerimizdir; bazı dergiler ise abstract ile öz arasında madde, kavram ve terim uyumunu ayrıca ister⁵.
5. Kurallara karşı kontrol edin ve dil kontrolü yaptırın. Kelime sayısını, başlıkları ve yerleşimi derginin kurallarıyla karşılaştırın^2,3,4,5. Amano ve arkadaşlarının araştırmasında, anadili İngilizce olmayan araştırmacıların çoğu grupta makalelerinin ortalama %75’i veya daha fazlası için İngilizcelerini başka birine kontrol ettirdiği görülmüştür⁷; genişletilmiş özet için de bu kontrol iyi bir yatırımdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Türkçe özeti yalnızca uzatıp çevirmek. Genişletilmiş özet, bulguların ve tartışmanın özünü de taşımalıdır^2,4,5.
• Makine çevirisini kontrol etmeden kullanmak. Terimlerin İngilizce literatürdeki karşılıklarıyla verilmesi gerekir; İstanbul Galata Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, abstract ile öz arasında kavram ve terim uyumunu ve terimlerin İngilizce literatürde kullanıldığı biçimde çevrilmesini ayrıca ister⁵.
• Makalede olmayan bilgi eklemek ya da Türkçe metinle çelişen sayılar vermek.
• Kelime sınırını aşmak veya altında kalmak. Dergilerin sınırları 500 ile 800 kelime arasında değişebilir; bazıları yalnızca alt sınır koyar^2,3,4.
• Yeri ve biçimi yanlış vermek. Bir dergide kaynakçadan önce, diğerinde kaynakçadan sonra, bir başkasında girişten önce yer alır^2,3,5.
• Yasak öğeler kullanmak: Bazı dergiler genişletilmiş özette tablo, şekil, denklem ve anahtar kelime istemez³.

Göndermeden önce kontrol listesi

• Hedef derginin kelime aralığına, başlıklarına ve yerleşim kuralına uyuldu mu?
• Amaç, yöntem, bulgular ve sonuç bölümlerinin her biri var mı?
• Sayılar ve terimler Türkçe metin ve tablolarla birebir aynı mı?
• Anahtar kelime isteniyor mu, isteniyorsa 3–5 tane mi?
• Metin anadili İngilizce olan bir akademik okur için akıcı ve anlaşılır mı?

Destek

Genişletilmiş özetinizin İngilizce dil ve üslup düzenlemesi ya da Türkçe metinle terim ve sayı tutarlılığının kontrolü için aşağıdaki makale düzenleme paketlerimize göz atabilirsiniz. Düzenlemeyi alanında doktoralı uzmanlar ve deneyimli akademik editörler yapar; içerik ve bilimsel sorumluluk yazara aittir. ICMJE ilkeleri, dil düzenlemesi ve proofreading gibi katkıların tek başına yazarlık gerektirmediğini, ancak bu katkıların teşekkür bölümünde belirtilmesini öngörür¹⁰; aldığınız düzenleme desteğini bu şekilde belirtmenizi öneririz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Dergi değerlendirme kriterleri ve tavsiyeler. trdizin.gov.tr/kriterler (Erişim: Ekim 2026)
2. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi. Yazım kuralları. dergipark.org.tr/tr/pub/e-kiad/writing-rules (Erişim: Ekim 2026)
3. Erciyes Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Dergisi. Yazım kuralları. dergipark.org.tr/tr/pub/erusad/writing-rules (Erişim: Ekim 2026)
4. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Çalışmalar Dergisi. Yazım kuralları. dergipark.org.tr/tr/pub/gsijses/writing-rules (Erişim: Ekim 2026)
5. İstanbul Galata Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Yazım kuralları. dergipark.org.tr/tr/pub/igusb/writing-rules (Erişim: Ekim 2026)
6. Di Bitetti MS, Ferreras JA. Publish (in English) or perish: the effect on citation rate of using languages other than English in scientific publications. Ambio. 2017;46(1):121-7. doi.org/10.1007/s13280-016-0820-7
7. Amano T, Ramírez-Castañeda V, Berdejo-Espinola V, et al. The manifold costs of being a non-native English speaker in science. PLoS Biol. 2023;21(7):e3002184. doi.org/10.1371/journal.pbio.3002184
8. Hartley J. Current findings from research on structured abstracts. J Med Libr Assoc. 2004;92(3):368-71. PMID: 15243644
9. Andrade C. How to write a good abstract for a scientific paper or conference presentation. Indian J Psychiatry. 2011;53(2):172-5. doi.org/10.4103/0019-5545.82558
10. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Recommendations: Defining the role of authors and contributors. icmje.org/recommendations/browse/roles-and-responsibilities/defining-the-role-of-authors-and-contributors (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• SCI Makale Özeti Nasıl Yazılır: Türk Araştırmacıların Yaptığı 5 Yaygın Hata
• Makale Proofreading: Kapsamı, Sınırları ve Fiyatı Belirleyenler
• SCI Dergiler İçin İngilizce Makale Düzenleme: Türk Makaleleri Neden Desk Reject Oluyor?

Bu rehber, araştırmanız için etik kurul onayının gerekip gerekmediğini, hangi kurula başvuracağınızı, başvuru dosyasında nelerin bulunması gerektiğini, değerlendirme sürecini ve onayı makalede nasıl raporlayacağınızı resmî mevzuat ve kılavuzlara dayanarak anlatır.

Tez önerisi kabul edildi, veri toplamaya başlamak istiyorsunuz; ancak önünüzde bir adım daha var: etik kurul onayı. Bu adım atlandığında sonuç ağır olabilir. TR Dizin kriterlerine göre etik kurul izni gerektiren çalışmalarda onay alınmış olmalı, makalede belirtilmeli ve belgelenmelidir¹. Uluslararası düzeyde de durum aynıdır: Dünya Tabipler Birliği’nin 2024’te güncellenen Helsinki Bildirgesi, araştırma protokolünün araştırma başlamadan önce ilgili etik kurula sunulmasını şart koşar⁷; ICMJE ise yazarların bağımsız bir etik kuruldan onay almasını ve editör istediğinde belgeyi sunmaya hazır olmasını bekler⁸. Bu yazıda etik kurul başvurusu sürecini Türkiye’deki resmî metinlere dayanarak adım adım ele alıyoruz.

Hangi Çalışmalar Etik Kurul Onayı Gerektirir?

Her makale için etik kurul onayı gerekmez. TR Dizin’in kriterlerine ilişkin açıklamasına göre etik kurul izni gerektiren araştırmalar şunlardır^2,13:

• Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem, deney ve görüşme teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren, nitel ya da nicel yaklaşımlarla yürütülen her türlü araştırma,
• İnsan ve hayvanların (materyal ve veriler dahil) deneysel ya da diğer bilimsel amaçlarla kullanılması,
• İnsanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar,
• Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar,
• Kişisel verilerin korunması kanunu gereğince retrospektif çalışmalar.

Aynı açıklama ayrıca olgu sunumlarında aydınlatılmış onam formunun alındığının belirtilmesini, başkalarına ait ölçek, anket ve fotoğraflar için sahiplerinden izin alınmasını ve telif haklarına uyulduğunun belirtilmesini ister^2,13. TR Dizin, kuralın tüm bilim dallarında yapılan bu tür araştırmalar için geçerli olduğunu belirtir¹. Üniversite mensubu olmayan araştırmacılar da bölgelerindeki etik kurullara başvurabilir².

Hangi Etik Kurula Başvurmalıyım?

Türkiye’de tek bir etik kurul yoktur; doğru kurul araştırmanın türüne göre belirlenir. Aşağıdaki şema en sık karşılaşılan durumları özetler.

İlaç ve biyolojik ürün araştırmaları: Klinik Araştırmalar Etik Kurulu ve TİTCK

27 Mayıs 2023 tarihli ve 32203 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik, ruhsatlı olsalar dahi tüm beşerî tıbbi ürünlerin klinik araştırmalarını ve düşük riskli bilimsel çalışmaları kapsar. Yönetmeliğe göre araştırma, etik kurul onayı ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) izni alındıktan sonra başlatılabilir³. TİTCK’nin etik kurul başvuru kılavuzu (KAD-KLVZ-03, 8. revizyon, 2024), başvuruların destekleyici, destekleyicinin yasal temsilcisi veya sözleşmeli araştırma kuruluşu tarafından yapıldığını ve belgelerin esas olarak Türkçe hazırlanması gerektiğini belirtir⁴.

Gözlemsel, retrospektif ve anket çalışmaları: Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu

Aynı yönetmelik, beşerî tıbbi ürünlerin gözlemsel çalışmaları dahil tüm müdahalesiz çalışmaları ve retrospektif çalışmaları kapsam dışında bırakır³. Bu çalışmalar üniversitelerin ve kurumların kendi yönergeleriyle çalışan etik kurullarında değerlendirilir. Örneğin Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nin Ocak 2026 tarihli yönergesi, girişimsel olmayan klinik araştırmayı; anket çalışmaları, dosya ve görüntü kayıtlarıyla yapılan retrospektif arşiv taramaları, rutin tetkik sırasında elde edilmiş materyallerle yapılan çalışmalar, hücre veya doku kültürü çalışmaları ve antropometrik ölçümlere dayalı çalışmalar gibi bir hekimin doğrudan müdahalesini gerektirmeyen araştırmalar olarak tanımlar⁵.

Hayvan deneyleri ve sosyal bilimler

Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar da etik kurul onayı gerektirir²; bu başvurular kurumunuzdaki Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kuruluna (HADYEK) yapılır¹¹. Türkiye’de 37 yerel kurula gönderilen beş varsayımsal hayvan araştırması projesiyle yapılan bir çalışma, kurulların değerlendirmeleri arasında tutarsızlıklar bulunduğunu ve sorunların özellikle laboratuvar dışı çalışmalarda, yabani türlerde, çok merkezli çalışmalarda ve hayvan dokusu kullanan projelerde ortaya çıktığını göstermiştir¹⁰. Bu nedenle projenizin türünü başvuru metninde açıkça tanımlamanız yararlı olur¹⁰. Eğitim, psikoloji, işletme ve benzeri alanlarda anket, mülakat veya odak grup ile veri toplayan çalışmalar için de onay gerekir^1,2. Bu çalışmaların hangi kurulda değerlendirileceği kurumdan kuruma değiştiği için başvurudan önce kendi üniversitenizin etik kurul sayfasını ve yönergesini kontrol edin.

Ne Zaman Başvurmalısınız?

Kısa yanıt: veri toplamaya başlamadan önce. Helsinki Bildirgesi protokolün araştırma başlamadan önce etik kurula sunulmasını ister⁷. Kurumların yönergeleri de bu konuda açıktır: Ondokuz Mayıs Üniversitesi yönergesine göre başvurudan önce uygulamaya konmuş çalışmalar değerlendirmeye alınmaz ve geçmişe yönelik olarak hiçbir şekilde kurul izni verilmez⁵. Bu nedenle etik kurul başvurusunu tez takviminizin başına, tez önerisi onaylanır onaylanmaz yapılacak işler arasına koymanız gerekir^5,7.

TR Dizin’in açıklamasında geçiş dönemine özgü bir istisna da yer alır: 2020 öncesi araştırma verilerinin kullanıldığı, yüksek lisans veya doktora çalışmalarından üretilmiş (makalede belirtilmesi koşuluyla) ya da bir önceki yıl dergiye başvurup kabul edilmiş ama henüz yayımlanmamış makaleler için geriye dönük etik kurul izni gerekmemektedir². Yeni başlayan çalışmalar için bu istisna geçerli değildir.

Başvuru Dosyasında Neler Bulunur?

Gerekli belgeler kurulun türüne göre değişir. İlaç ve biyolojik ürün araştırmaları için TİTCK kılavuzu ayrıntılı bir liste verir; girişimsel olmayan çalışmalarda ise listeyi kurumun etik kurulu belirler^4,5.

Kurul çalışmanın amacını, gerekçesini, yöntemini ve yarar-zarar dengesini değerlendirdiği için⁵, hangi kurula başvurursanız başvurun, merkezinde iyi yazılmış bir protokol bulunan bir dosya hazırlamanız başvurunuzu güçlendirir: açık bir araştırma sorusu, gerekçelendirilmiş bir örneklem büyüklüğü hesabı, veri toplama araçları ve önceden belirlenmiş bir istatistik analiz planı. Başkasına ait bir ölçek kullanıyorsanız ölçek sahibinden aldığınız izni de dosyaya eklemeniz gerekir².

Belge hazırlığında küçük ama önemli ayrıntılar

TİTCK kılavuzu, klinik araştırma başvurularında dikkat edilmesi gereken bazı biçimsel kurallar da belirler. Belgelerin tanımlanabilmesi ve izlenebilmesi için her belgeye tarih ve gerektiğinde versiyon numarası verilmelidir. Araştırma protokolü İngilizce ise özgün metnin sunulması yeterlidir; İngilizce dışındaki dillerde hazırlanmışsa noter veya yeminli tercüman onaylı Türkçe çevirisi istenir. Çok merkezli araştırmalarda protokol imza sayfasını koordinatör, tek merkezli araştırmalarda sorumlu araştırmacı imzalar⁴. Girişimsel olmayan kurullar için bu kurallar doğrudan bağlayıcı olmasa da tarih ve versiyon numarası vermek, revizyon sırasında hangi belgenin güncel olduğunu gösterdiği için her başvuruda iyi bir uygulamadır⁴.

Değerlendirme Süreci Nasıl İşler?

• Kayıt: Klinik araştırmalarda usulüne uygun yapılan başvurulara kayıt numarası verilir ve bu numara başvuru sahibine bildirilir⁴.
• Toplantı ve karar: TİTCK kılavuzuna göre etik kurul, asıl üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla toplanır ve tam sayının salt çoğunluğuyla karar verir⁴. Ondokuz Mayıs Üniversitesi’ndeki girişimsel olmayan araştırmalar kurulu ayda en az bir kez toplanır ve her başvuru için bir raportör belirlenir⁵.
• Süre: Başvuru eksiksiz ise klinik araştırmalar etik kurulunun başvuruyu 12 iş günü içinde sonuçlandırması esastır⁴. Girişimsel olmayan kurullarda süre kurumun yönergesine göre değişir.
• Revizyon: Kurul eksik gördüğü bilgi ve belgeleri başvuru sahibine bildirir⁴. Ondokuz Mayıs Üniversitesi örneğinde araştırmacıların istenen düzeltmeleri toplam altmış iş günü içinde yapmaması durumunda başvuru reddedilir⁵.
• Karar ve itiraz: Karar gerekçesiyle yazılı olarak bildirilir ve başvuru sahibi karara itiraz edebilir⁵.
• Ücret: TİTCK kılavuzuna göre uzmanlık tezleri veya akademik amaçlı araştırmalar için klinik araştırmalar etik kuruluna başvuru ücreti talep edilmez⁴.
• Yetkinlik: Bazı kurumlar sorumlu araştırmacı için koşul getirir. Örneğin Ondokuz Mayıs Üniversitesi yönergesine göre anket çalışmaları ile girişimsel olmayan klinik araştırma yürütecek sorumlu araştırmacının en az ilgili dalda uzmanlık veya doktora eğitimini tamamlamış olması gerekir⁵. Bu tür kurallar nedeniyle tez öğrencilerinin başvuruyu danışmanlarıyla birlikte planlaması gerekir⁵.
• Onay sonrası: Araştırma sırasında yapılacak değişiklikler kurula bildirilmeli ve olumlu görüş alınmalıdır⁵.

Retrospektif Çalışmalar ve KVKK

Hasta dosyalarından veri toplayan retrospektif çalışmalar sık sorulan bir konudur. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 6. maddesine göre sağlık verileri özel nitelikli kişisel veridir ve işlenmesi kanunda sayılan koşullara bağlıdır. Kanunun 28. maddesi ise kişisel verilerin resmî istatistik ile anonim hâle getirilmek suretiyle araştırma, planlama ve istatistik gibi amaçlarla işlenmesini kanunun uygulama alanı dışında tutar⁶. Bu durum etik kurul gerekliliğini ortadan kaldırmaz: TR Dizin, retrospektif çalışmaları etik kurul izni gerektiren araştırmalar arasında sayar^2,13.

Gerçek bir veri noktası da bu konunun önemini gösterir: Türkiye’deki altı önde gelen tıp fakültesinin resmî dergilerinde 2018-2020 arasında yayımlanan 573 araştırma makalesini inceleyen bir çalışmada, retrospektif araştırmalarda yazılı onam bildirme oranı %15,41 (prospektif araştırmalarda %48,61), kurul onayının tarih ve referans numarasıyla bildirilme oranı ise %45,38 (prospektif araştırmalarda %61,11) bulunmuştur⁹. Bu nedenle retrospektif çalışmalarda da kurul adını, tarihi ve karar numarasını başvuruda ve makalede eksiksiz yazın; onam alınmadıysa kuruldan alınan onam muafiyeti kararını belgeleyin^1,9.

Onayı Makalede Nasıl Raporlamalısınız?

TR Dizin, etik kurul izni gerektiren araştırmalarda iznin kurul adı, tarih ve sayı numarasıyla birlikte yöntem bölümünde, ayrıca makalenin ilk veya son sayfalarından birinde belirtilmesini; olgu sunumlarında ise bilgilendirilmiş gönüllü onam formunun imzalatıldığına dair bilgiye yer verilmesini ister¹. ICMJE de yazarların istendiğinde onay belgesini sunmaya hazır olmasını bekler⁸. Türkiye’deki tıp dergilerini inceleyen aynı çalışmada, yapılandırılmış etik bilgi isteyen dergilerde etik raporlama uyumunun daha yüksek olduğu görülmüştür⁹; bu nedenle hedef derginin yazar yönergesini inceleyip onay bilgisini istenen biçimde yazın. Örnek bir cümle:

“Çalışma için … Üniversitesi Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulundan onay alınmıştır (tarih: …; karar no: …). Tüm katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alınmış ve çalışma Helsinki Bildirgesi ilkelerine uygun olarak yürütülmüştür.”

Sık yapılan hatalar ve kontrol listesi

• Veri toplamaya onaydan önce başlamak; geriye dönük onay verilmeyebilir⁵.
• Yanlış kurula başvurmak; ilaç araştırmalarında ayrıca TİTCK izni gerektiğini unutmak³.
• Ölçek sahibinden izin almadan başkasına ait ölçek kullanmak².
• Amaç, gerekçe ve yöntemi net olmayan, zayıf bir protokol sunmak; kurul bu unsurları değerlendirir⁵.
• Onay alındıktan sonra protokolde yapılan değişiklikleri kurula bildirmemek⁵.
• Makalede kurul adı, tarih ve karar numarasını eksik yazmak^1,9.

Destek

Etik kurul başvurusunu araştırmacı ve kurumu yapar; onay kararını yalnızca ilgili kurul verir ve hiçbir hizmetimiz onay sonucunu garanti etmez. Onay sonrası aşamalarda, yani toplanan verinin analizinde ve tez metninin dil, biçim ve kaynakça düzenlemesinde destek sunuyoruz. Bilimsel ve etik sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir; yazım veya düzenleme desteği aldıysanız bunu teşekkür bölümünde belirtmeniz önerilir¹².

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Dergi değerlendirme kriterleri. trdizin.gov.tr/kriterler (Erişim: Ekim 2026)
2. TR Dizin tarafından yapılan etik kurallarla ilgili açıklama ve bilgilendirme; Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi “Etik İlkeler ve Yayın Politikası” sayfasında aktarıldığı biçimiyle. dergipark.org.tr/tr/pub/abad/policy (Erişim: Ekim 2026)
3. Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 27 Mayıs 2023, Sayı 32203 (Madde 2, 6 ve 11). resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/05/20230527-5.htm (Erişim: Ekim 2026)
4. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Etik Kurullara Yapılan Klinik Araştırma Başvurularına İlişkin Kılavuz (KAD-KLVZ-03), 8. revizyon, 22.03.2024. titck.gov.tr (PDF) (Erişim: Ekim 2026)
5. Ondokuz Mayıs Üniversitesi. Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu (GOKAEK) Yönergesi, PP.5.1.PRS.0018, R0, Ocak 2026. omu.edu.tr (PDF) (Erişim: Ekim 2026)
6. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Resmî Gazete, 7 Nisan 2016, Sayı 29677 (Madde 6 ve 28). mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
7. World Medical Association. World Medical Association Declaration of Helsinki: ethical principles for medical research involving human participants. JAMA. 2025;333(1):71. doi.org/10.1001/jama.2024.21972
8. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations: Protection of Research Participants. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
9. Temel MK. A critical assessment of the quality of reporting of ethical protections in medical papers published in Turkey. J Empir Res Hum Res Ethics. 2022;17(4):504-14. doi.org/10.1177/15562646221108600; PMID: 35731641
10. Erdoğan Boz B, Başağaç Gül RT. A study on ethical review processes of local ethics committees for animal experimentation in Türkiye. Account Res. 2026;33(2):2487502. doi.org/10.1080/08989621.2025.2487502; PMID: 40188831
11. Orman ve Su İşleri Bakanlığı. Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. Resmî Gazete, 15 Şubat 2014, Sayı 28914. mevzuat.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
12. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations: Defining the Role of Authors and Contributors. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
13. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Etik kurul izinleri her makale için mi istenmektedir? (Sıkça sorulan sorular). trdizin.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber
• Tıpta Uzmanlık Tezi Nasıl Yazılır? 10 Adımlı Rehber
• Vaka-Kontrol mü, Kohort mu? Tez Tasarımı Nasıl Seçilir
• Doçentlik Başvurusunda Etik İhlal: ÜAK Yönergesine Göre Türler ve Sonuçlar

Bu rehber, ChatGPT gibi üretken yapay zekâ araçlarının akademik makalelerde hangi koşullarla kullanılabileceğini ICMJE, COPE, WAME, büyük yayınevlerinin politikaları ve YÖK’ün 2024 tarihli etik rehberi üzerinden açıklar; neyin serbest, neyin beyan gerektiren, neyin yasak olduğunu birincil kaynaklarla özetler.

“ChatGPT makale yazabilir mi?” sorusunun teknik yanıtı evet: Bir sohbet aracı, makaleye benzeyen bir metin üretebilir. Ancak akademik yayıncılıkta asıl soru bu değildir. Asıl soru, bu metnin bilimsel olarak doğru olup olmadığı, kimin sorumluluğunda olduğu ve dergi ile kurumunuzun kurallarına uygun olup olmadığıdır. Bu yazıda uluslararası editör kuruluşlarının, büyük yayınevlerinin ve YÖK’ün resmî metinlerine dayanarak yapay zekâ kullanımının sınırlarını özetliyoruz.

Kısa Yanıt: Yazar Olamaz, Araç Olabilir

İncelediğimiz tüm kaynaklar üç noktada uzlaşır. Birincisi, yapay zekâ araçları yazar olamaz. ICMJE, ChatGPT gibi sohbet botlarının çalışmanın doğruluğu, bütünlüğü ve özgünlüğünden sorumlu olamayacakları için yazar olarak gösterilmemesi gerektiğini belirtir¹. COPE de yapay zekâ araçlarının gönderilen çalışmanın sorumluluğunu üstlenemeyeceği için yazarlık koşullarını karşılayamayacağını ifade eder². İkincisi, kullanım beyan edilmelidir. Üçüncüsü, yapay zekânın ürettiği kısımlar dahil tüm içeriğin sorumluluğu insan yazarlara aittir^1,2,3.

Bu ilkeler bir yasak listesi değil, bir sorumluluk çerçevesidir. Dil düzeltme, çeviri veya arama stratejisi önerisi gibi destek işleri çoğu politikada beyan koşuluyla mümkündür; buna karşılık bilimsel içeriğin ve yorumun yapay zekâya devredilmesi, hem uluslararası hem de ulusal düzenlemelerde ciddi etik sorun olarak görülür.

Uluslararası Editör Kuruluşları Ne Diyor?

ICMJE

ICMJE önerilerine göre dergiler, gönderim sırasında yazarlardan yapay zekâ destekli teknoloji kullanıp kullanmadıklarını beyan etmelerini istemelidir. Bu teknolojiyi kullanan yazarlar, nasıl kullandıklarını hem kapak mektubunda hem de makalenin uygun bölümünde açıklamalıdır; yapay zekâ yazım desteği için kullanıldıysa bu teşekkür bölümünde belirtilir¹. ICMJE ayrıca yazarların sonucu dikkatle incelemesi ve düzenlemesi gerektiğini, çünkü yapay zekânın kulağa yetkin gelen ancak yanlış, eksik veya yanlı çıktılar üretebileceğini vurgular. Yazarlar, yapay zekânın ürettiği metin ve görseller dahil makalelerinde intihal bulunmadığını beyan edebilmelidir¹.

COPE

COPE’nin “Yazarlık ve yapay zekâ araçları” tutum belgesine göre yapay zekâ araçları bir makalenin yazarı olarak listelenemez; tüzel kişiliği olmayan bu araçlar çıkar çatışması bildiremez ve telif sözleşmelerini yönetemez. Yazarlar, yazım, görsel üretimi veya veri toplama ve analizinde yapay zekâ kullandılarsa, hangi aracı nasıl kullandıklarını Gereç ve Yöntem (veya benzeri) bölümünde şeffaf biçimde açıklamalıdır. Yazarlar, yapay zekâ aracının ürettiği kısımlar dahil makalenin içeriğinden tamamen sorumludur ve yayın etiği ihlallerinden yükümlüdür².

WAME

Dünya Tıp Editörleri Birliği (WAME), 2023’te güncellediği önerilerinde sohbet botlarının yazar olamayacağını, yazarların sohbet botu kullanımında şeffaf olması ve nasıl kullanıldığını belirtmesi gerektiğini ve sohbet botunun sağladığı materyalin doğruluğu ve intihal içermemesi dahil sorumluluğun yazarlara ait olduğunu belirtir. WAME ayrıca editör ve hakemlerin de değerlendirme sürecindeki sohbet botu kullanımını belirtmesini önerir³.

Yayınevlerinin Politikaları

Elsevier’in dergiler için üretken yapay zekâ politikası, yapay zekâ araçlarının literatürü sentezlemek, bir alana genel bakış sunmak, araştırma boşluklarını belirlemek ve fikir üretmek gibi işlerde yazarlara destek olarak kullanılabileceğini, ancak her zaman insan gözetimi ve denetimiyle uygulanması gerektiğini belirtir⁴. Yazarlar, kullanımı makalede ayrı bir yapay zekâ beyanı bölümünde açıklamalıdır ve bu beyan yayımlanan makalede yer alır. Politika, birincil gözlem veya deney verisini temsil eden görsellerin yapay zekâ ile oluşturulmasını veya değiştirilmesini yasaklar; hakemlerin de değerlendirdikleri makaleyi veya bir kısmını yapay zekâ aracına yüklememesini ister⁴.

Nature Portfolio politikası, kullanımları izin verilen, dikkat ve beyan gerektiren ve izin verilmeyen olmak üzere kademeli biçimde sınıflandırır. Yazarlığın veya hesap verebilirliğin yapay zekâ sistemlerine atanması ve fotogerçekçi sahte görseller oluşturulması izin verilmeyenler arasındadır; kapsamlı yazım desteği insan gözetimi ve beyan gerektirir. Hakemlerin makale içeriğini güvenli olmayan veya herkese açık yapay zekâ araçlarına yüklememesi gerekir⁵.

Aşağıdaki tablo, bu kaynakların temel yaklaşımlarını karşılaştırmaktadır:

Politikalar Ne Kadar Yaygın ve Ne Kadar Tutarlı?

Ganjavi ve arkadaşları, 2023’te en büyük 100 akademik yayınevinin ve en yüksek sıralı 100 bilimsel derginin web sitelerini inceleyerek yazarlara yönelik üretken yapay zekâ yönergelerini analiz etmiştir⁶. Yayınevlerinin yalnızca %24’ü, dergilerin ise %87’si yönerge sunmaktadır. Yönergesi olanlar arasında yapay zekânın yazar olarak gösterilmesi yayınevlerinin %96’sında, dergilerin %98’inde yasaklanmıştır. Kullanımın nasıl beyan edileceğine ilişkin belirli ölçütler ise yayınevlerinin %75’inde, dergilerin %43’ünde yer almaktadır⁶.

Aynı çalışmada yalnızca bir dergi (%1) makale üretiminde yapay zekâ kullanımını açıkça yasaklamış; beyanın nerede yapılacağı (yöntem, teşekkür, kapak mektubu veya yeni bir bölüm) yönergeler arasında farklılık göstermiş ve 12 derginin yönergesi bağlı olduğu yayınevinin yönergesiyle doğrudan çelişmiştir⁶. Bu nedenle genel ilkeleri bilmek yeterli değildir: Gönderim yapacağınız derginin güncel yazar rehberini mutlaka kontrol etmelisiniz.

Türkiye: YÖK’ün Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi

Yükseköğretim Kurulu, Mayıs 2024’te “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber”i yayımlamıştır⁷. Rehber; şeffaflık, dürüstlük, özen, adalet ve saygı, gizlilik ve mahremiyetin korunması, hesap verebilirlik ve etik iklime katkı olmak üzere temel etik değerleri tanımlar ve yükseköğretim kurumlarını bilgilendirmek amacıyla hazırlandığını belirtir⁷.

Rehberin araştırmacılar için en önemli hükümleri şunlardır⁷:

• Yazarlık: Üretken yapay zekâ, bir çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamayacağı için bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamaz; çalışmalar yazarların özgün görüş ve bulgularından oluşmalıdır.
• Kapsam: Hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama gibi üst düzey beceri, deneyim ve uzmanlık gerektiren aşamalar kullanım amacı ve kapsamına girmemelidir. Kullanımın araştırmacının katkısını ortadan kaldırması durumunda etik sorunlarla karşılaşılması muhtemeldir.
• Beyan: Bilimsel araştırma ve yayın yazım aşamalarında üretken yapay zekâ kullanılan bölümler yöntem kısmında açıklanmalıdır; rehber, bu hususların göz ardı edilmesinin şartları çerçevesinde disiplin sorumluluğuna yol açacağını belirtir.
• Raporlama: Hangi aracın, ne zaman, çalışmanın hangi aşamasında ve hangi sürümüyle kullanıldığı belirtilmelidir; içeriklerin doğruluğu kullanıcının sorumluluğundadır.
• Etik kurul: Etik kurul başvurusunda yapay zekâ kullanımının amacı, kapsamı ve niteliği hakkında bilgi verilmelidir.
• Kişisel veri: Kişisel veriler anonimleştirilmediği veya maskelenmediği sürece bu sistemlere girilmemelidir.

Rehberin sıkça sorulan sorular bölümü, farklı kullanım türleri için daha somut yanıtlar verir:

Rehber ayrıca, kullanıcının yol açtığı etik ihlallerin türü ve ağırlığına göre disiplin sorumluluğunun gündeme geleceğini vurgular⁷. Üniversiteler ve enstitüler ayrıca kendi usul ve esaslarını yayımlayabilir; örneğin Ankara Üniversitesi Senatosu, 20.08.2026 tarih ve 680/6556 sayılı kararla lisansüstü çalışmalarda üretken yapay zekâ kullanımının usul ve esaslarına ilişkin bir yönerge ile bir beyan ve doğrulama formu duyurmuştur⁹. Tez çalışmalarında kendi enstitünüzün güncel kurallarını ayrıca kontrol edin.

Bilimsel Doğruluk Riski: Uydurma Kaynaklar

Yapay zekâ kullanımında en somut risk, gerçekte var olmayan kaynaklardır. Walters ve Wilder’ın ChatGPT ile üretilen 84 kısa literatür derlemesindeki 636 kaynağı denetlediği çalışmada, GPT-3.5’in verdiği kaynakların %55’i, GPT-4’ünkilerin %18’i uydurma çıkmıştır; gerçek kaynakların da önemli bir kısmında atıf hataları bulunmuştur⁸. YÖK rehberi de literatür taramasında yapay zekânın uydurma kaynakları gerçekmiş gibi sunabileceği konusunda uyarır⁷. Bu riski ve literatür taramasında güvenli kullanım adımlarını literatür taraması rehberimizde ayrıntılı olarak ele aldık.

Beyan Nasıl Yazılır? Örnek Metin

Beyanın yeri ve biçimi dergiye göre değişse de içeriği benzerdir: kullanılan araç ve sürümü, kullanım amacı, kullanıldığı bölüm ve çıktının yazarlar tarafından kontrol edildiği. Aşağıdaki örnek, yöntem veya teşekkür bölümüne uyarlanabilecek kurgusal bir metindir:

İngilizce dergilerde Elsevier’in önerdiği başlık örnek alınabilir: “Declaration of generative AI and AI-assisted technologies in the manuscript preparation process”⁴. Derginiz beyanı kapak mektubunda da istiyorsa aynı bilgiyi kısaca orada da tekrarlayın¹.

Kontrol Listesi: Göndermeden Önce

• Hedef derginin ve yayınevinin güncel yapay zekâ politikasını okudunuz mu⁶?
• Yapay zekâ yazar olarak listelenmedi ve yazar olarak atıf almadı mı^1,2?
• Kullanılan araç, sürüm, tarih, amaç ve bölüm beyan edildi mi^1,2,7?
• Kaynakçadaki her kaynak doğrulandı mı⁸?
• Birincil veri görselleri yapay zekâ ile oluşturulmadı veya değiştirilmedi mi⁴?
• Kişisel veya gizli veriler yapay zekâ araçlarına girilmedi mi⁷?
• Tez çalışmasıysa enstitü ve etik kurul kuralları kontrol edildi mi^7,9?

Destek

Makalenizin dilini ve akademik üslubunu insan editör desteğiyle düzenletmek isterseniz aşağıdaki hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Bilimsel içerik ve yazarlık sorumluluğu araştırmacıya aittir; aldığınız dil desteğini teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz¹. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Defining the Role of Authors and Contributors: Artificial Intelligence (AI)-Assisted Technology. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
2. Committee on Publication Ethics (COPE). Authorship and AI tools: COPE position statement. publicationethics.org (Erişim: Ekim 2026)
3. Zielinski C, Winker MA, Aggarwal R, et al.; WAME Board. Chatbots, generative AI, and scholarly manuscripts: WAME recommendations on chatbots and generative artificial intelligence in relation to scholarly publications. Colomb Med (Cali). 2023;54(3):e1015868. doi.org/10.25100/cm.v54i3.5868; WAME, revize 31 Mayıs 2023: wame.org (Erişim: Ekim 2026)
4. Elsevier. Generative AI policies for journals (yazarlar, hakemler ve editörler için). elsevier.com (Erişim: Ekim 2026)
5. Nature Portfolio. Artificial Intelligence (AI): editorial policies. nature.com (Erişim: Ekim 2026)
6. Ganjavi C, Eppler MB, Pekcan A, Biedermann B, Abreu A, Collins GS, et al. Publishers’ and journals’ instructions to authors on use of generative artificial intelligence in academic and scientific publishing: bibliometric analysis. BMJ. 2024;384:e077192. doi.org/10.1136/bmj-2023-077192; PMID: 38296328
7. Yükseköğretim Kurulu (YÖK). Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber. Mayıs 2024. proje.yok.gov.tr (PDF) (Erişim: Ekim 2026)
8. Walters WH, Wilder EI. Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Sci Rep. 2023;13(1):14045. doi.org/10.1038/s41598-023-41032-5; PMID: 37679503
9. Ankara Üniversitesi. Üretken Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımının Usul ve Esasları (Senato kararı: 20.08.2026, 680/6556). tite.ankara.edu.tr (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Adım Adım Rehber ve Yapay Zekâ Kullanımı
• Makale Danışmanlığı Nedir? Etik Sınırlar ve 2026 Yasal Çerçeve
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri

Bu rehber, meta-analizin adımlarını etki büyüklüğü seçiminden model seçimine, heterojenlikten yayın yanlılığına kadar Cochrane El Kitabı ve temel yöntem makalelerine dayanarak açıklar ve her adımı yayımlanmış bir veri setiyle R’de yeniden hesaplayarak gösterir.

Meta-analiz, aynı soruyu yanıtlayan birden fazla çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştirerek tek bir genel kestirim ve bu kestirimin belirsizliğini hesaplama yöntemidir. Doğru yapıldığında tek tek küçük çalışmaların gösteremediği etkileri ortaya koyabilir; yanlış yapıldığında ise birbirinden çok farklı çalışmaları tek bir yanıltıcı sayıda toplayabilir. Bu yazıda “meta analiz nasıl yapılır?” sorusunu adım adım ele alıyor ve her adımı, yayımlanmış ve R’nin metafor paketinde yer alan bir veri seti üzerinde yeniden hesaplıyoruz^7,8.

Önce Sistematik Derleme: Meta-Analizin Ön Koşulu

Meta-analiz, sistematik bir derlemenin istatistiksel aşamasıdır. Hangi çalışmaların birleştirileceği, önceden tanımlanmış bir protokol, tekrarlanabilir bir arama stratejisi ve açık dahil etme ölçütleriyle belirlenmelidir. PRISMA 2020, sistematik derleme ve meta-analizlerin raporlanması için temel kılavuzdur ve sentez yöntemlerinin, heterojenliğin araştırılmasının ve yanlılık değerlendirmesinin raporlanmasını ister⁹. Sistematik derleme aşamalarını ayrıntılı olarak PRISMA 2020 rehberimizde ele aldık; bu yazı, çalışmalar seçildikten sonraki istatistiksel adımlara odaklanmaktadır.

1. Adım: Etki Büyüklüğünü Seçin ve Hesaplayın

Her çalışmadan aynı türde bir etki ölçüsü ve bu ölçünün varyansı (veya standart hatası) elde edilmelidir. Hangi ölçünün kullanılacağı, sonuç değişkeninin türüne bağlıdır^1,8:

Oran türündeki ölçüler (RR, OR, HR) analizde logaritmik ölçekte birleştirilir ve sonuçta yeniden orijinal ölçeğe döndürülür¹. Çalışmalardan veri çıkarırken her değerin kaynağını (tablo, şekil, metin) kaydedin ve en az iki kişinin bağımsız olarak veri çıkarmasını planlayın¹².

Veri çıkarma ve eksik verilerle çalışma

Meta-analizin kalitesi, çalışmalardan çıkarılan verinin kalitesinden yüksek olamaz. Veri çıkarma formunu analizden önce hazırlayın ve birkaç çalışma üzerinde deneyin¹². Formda en az şu alanlar bulunmalıdır: çalışma kimliği ve yılı, tasarım, popülasyon, girişim ve karşılaştırma, sonuç değişkeninin tanımı ve ölçüm zamanı, her gruptaki örneklem büyüklüğü, olay sayıları veya ortalama ve standart sapmalar, raporlanan etki ölçüsü ve güven aralığı, yanlılık riski değerlendirmesi. Bazı çalışmalar ihtiyacınız olan istatistiği doğrudan raporlamaz; güven aralığı veya p değerinden standart hatanın türetilmesi gibi dönüşümler gerekebilir. Bu dönüşümleri ve yazarlardan veri talep edip etmediğinizi kayıt altına alın¹². Aynı katılımcıların birden fazla yayında raporlandığı durumlara da dikkat edin; aynı veriyi iki kez saymak sonuçları yapay olarak güçlendirir¹².

2. Adım: Modeli Seçin: Sabit mi, Rastgele Etkiler mi?

Sabit etkiler modeli, tüm çalışmaların aynı gerçek etkiyi kestirdiğini ve aradaki farkların yalnızca örnekleme hatasından kaynaklandığını varsayar. Rastgele etkiler modeli ise gerçek etkinin çalışmadan çalışmaya değişebileceğini kabul eder ve bu çalışmalar arası varyansı (τ²) analize katar. DerSimonian ve Laird, 1986’da yayımladıkları makalede, tedavi etkisindeki heterojenliği genel etkinlik analizine dahil eden rastgele etkiler yaklaşımını tanımlamıştır².

Cochrane El Kitabı’nın 10. bölümü, DerSimonian-Laird yöntemini rastgele etkiler meta-analizinin en basit versiyonu olarak tanımlar ve daha iyi istatistiksel özelliklere sahip başka versiyonlar bulunduğunu belirtir; Cochrane’in RevMan yazılımında çalışmalar arası varyans için varsayılan tahmin yöntemi artık REML’dir (restricted maximum likelihood)¹. El kitabı ayrıca Hartung-Knapp-Sidik-Jonkman (HKSJ) düzeltmesini, özetin varyansını genellikle büyüten ve güven aralığını t dağılımıyla hesaplayan en önemli alternatif yöntem olarak anar¹. IntHout ve arkadaşları, simülasyon çalışmalarında HKSJ yönteminin standart DerSimonian-Laird yöntemine göre belirgin biçimde daha iyi performans gösterdiğini bildirmiştir⁶.

3. Adım: Heterojenliği Değerlendirin

Heterojenlik, çalışmaların sonuçlarının yalnızca rastlantıyla açıklanamayacak ölçüde farklı olmasıdır. Üç ölçü birlikte raporlanır:

• Cochran Q testi: Heterojenliğin varlığını test eder; ancak gücü çalışma sayısına bağlıdır³.
• I²: Higgins ve Thompson’ın önerdiği, çalışma sayısından ve etki ölçüsünden bağımsız bir göstergedir; toplam değişkenliğin ne kadarının rastlantı yerine heterojenlikten kaynaklandığını yüzde olarak ifade eder^3,4.
• τ² ve tahmin aralığı: τ² çalışmalar arası varyansın kendisidir. Cochrane El Kitabı, rastgele etkiler meta-analizinden elde edilen tahmin aralıklarının çalışmalar arası değişkenliği sunmanın yararlı bir yolu olduğunu belirtir¹.

Cochrane El Kitabı I² için kaba bir yorum rehberi verir: %0–40 önemli olmayabilir, %30–60 orta, %50–90 önemli, %75–100 ise çok yüksek düzeyde heterojenliği temsil edebilir. Aralıkların bilerek örtüştürüldüğüne ve I² değerinin önemini etkilerin büyüklüğü ve yönü ile heterojenliğe ilişkin kanıtın gücünün belirlediğine dikkat çeker; çalışma sayısı azken I² üzerindeki belirsizlik büyüktür¹.

Gerçek Veriyle Uygulama: BCG Aşısı Meta-Analizi

Yöntemleri somutlaştırmak için Colditz ve arkadaşlarının 1994’te JAMA’da yayımladığı BCG aşısı meta-analizinin verisinden yararlanıyoruz. Makale 14 prospektif çalışmayı analiz etmiştir⁷; metafor paketinde dat.bcg adıyla yer alan veri seti ise bu meta-analizden alınan 13 çalışmayı içerir ve çalışmaların yedisinde tahsis rastgele, ikisinde dönüşümlü, dördünde sistematik yapılmıştır⁸. Her çalışma için aşılanan ve aşılanmayan gruplardaki tüberküloz olgu sayıları bulunmaktadır; etki ölçüsü olarak risk oranını (RR) kullandık. Analizi R 4 ve metafor 5.0-1 ile yaptık:

library(metafor)
dat <- escalc(measure = "RR", ai = tpos, bi = tneg,
              ci = cpos, di = cneg, data = dat.bcg)
res <- rma(yi, vi, data = dat, method = "REML")
predict(res, transf = exp)   # birleşik RR, %95 GA ve tahmin aralığı
regtest(res)                 # Egger tipi asimetri testi

REML ile rastgele etkiler modeli, birleşik risk oranını 0,49 (%95 GA: 0,34–0,70) olarak verir. Bu sonuç, Colditz ve arkadaşlarının 14 çalışma üzerinden bildirdiği değerle (RR 0,49; %95 GA 0,34–0,70) yuvarlama düzeyinde örtüşmektedir⁷; veri setimizde 13 çalışma bulunduğu için iki analizin birebir aynı olduğunu iddia etmiyoruz. Başka bir deyişle aşılananlarda tüberküloz riski ortalama yaklaşık yarı yarıya azalmıştır.

Ancak heterojenlik çok yüksektir: Q = 152,2 (sd = 12, p < 0,0001), I² = %92,2 ve τ² = 0,313. Tahmin aralığı 0,15–1,55 arasındadır; yani yeni bir ortamda aşının etkisi çok güçlü bir korumadan etkisizliğe kadar değişebilir. Aynı veriyi farklı yöntemlerle analiz ettiğimizde sonuçlar şöyledir:

Sabit etkiler modelinin daha dar ve 1’e daha yakın bir sonuç (0,65) vermesi, büyük çalışmaların ağırlığı nedeniyledir ve bu kadar heterojen bir veride yanıltıcı olur. Rastgele etkiler yöntemleri arasında nokta kestirimi neredeyse aynı kalırken HKSJ güven aralığı belirgin biçimde genişlemektedir.

Heterojenliği açıklamak: meta-regresyon

Colditz ve arkadaşları, coğrafi enlemin ve çalışma geçerlilik puanının çalışmalar arasındaki heterojenliğin %66’sını açıkladığını bildirmiştir⁷. Aynı veride yalnızca mutlak enlemi açıklayıcı değişken olarak alan bir meta-regresyon modeli kurduğumuzda, enlemdeki her bir derecelik artış log risk oranını 0,029 azaltmakta (p < 0,0001) ve modelin açıkladığı heterojenlik oranı (R²) %75,6 olmaktadır; kalan I² ise %68,4’tür. Yani aşı, ekvatordan uzaklaştıkça daha etkili görünmektedir. Meta-regresyon gözlemsel bir analizdir; önceden planlanmalı, genellikle 10’dan az çalışma varken düşünülmemeli ve az sayıda çalışmada çok sayıda açıklayıcı değişkenle kullanılmamalıdır¹.

Sonucu yorumlamak: istatistiksel ve pratik anlam

Birleşik etkiyi okura anlaşılır bir dille aktarın. Risk oranı 0,49 ise koruyucu etki 1 − 0,49 = 0,51, yani yaklaşık %51’dir; Colditz ve arkadaşları da sonucu bu şekilde, “%51 koruyucu etki” olarak raporlamıştır⁷. Ancak bu ortalama değer, heterojenlik yüksekken tek başına yeterli değildir. Tahmin aralığının 1’i kapsaması, bazı ortamlarda aşının belirgin bir koruma sağlamayabileceğini düşündürür; meta-regresyon ise bu farklılığın coğrafi enlemle ilişkili olduğunu göstermektedir. İyi bir tartışma bölümü, ortalama etkiyi, heterojenliğin büyüklüğünü ve olası nedenlerini birlikte ele alır.

Alt grup analizi

Heterojenliği kategorik bir değişkenle (örneğin yaş grubu, tasarım türü veya yanlılık riski) açıklamak için alt grup analizleri yapılabilir. Alt grupları protokolde önceden tanımlayın, sayılarını sınırlı tutun ve alt gruplar arasındaki farkı ayrı bir test ile değerlendirin¹. Bir alt grupta anlamlı, diğerinde anlamsız sonuç bulunması, tek başına iki alt grup arasında fark olduğunu göstermez. Alt grup bulguları genellikle hipotez üretici olarak yorumlanmalıdır¹.

4. Adım: Yayın Yanlılığını İnceleyin

Olumlu sonuç veren çalışmaların yayımlanma olasılığı daha yüksekse meta-analiz etkiyi abartabilir. Huni grafiği (funnel plot), her çalışmanın etki büyüklüğünü kesinliğine (standart hata) karşı gösterir; yanlılık yoksa grafiğin simetrik bir huni görünümünde olması beklenir. Egger ve arkadaşları, huni grafiğindeki asimetriyi test eden basit bir regresyon yöntemi önermiştir⁵. Cochrane El Kitabı’na göre genel bir kural olarak bu testler yalnızca meta-analize en az 10 çalışma dahil edildiğinde kullanılmalıdır, çünkü daha az çalışmada testlerin gücü düşüktür¹⁰. Sterne ve arkadaşlarının önerileri de huni grafiği asimetrisinin yalnızca yayın yanlılığından değil, küçük çalışma etkileri ve heterojenlik gibi başka nedenlerden de kaynaklanabileceğini hatırlatır¹¹.

BCG örneğinde 13 çalışma bulunduğu için asimetri testi uygulanabilir; Egger tipi regresyon testi anlamlı bir asimetri göstermemiştir (z = −0,80; p = 0,42). Ancak bu sonuç, yüksek heterojenlik nedeniyle temkinli yorumlanmalıdır.

5. Adım: Duyarlılık Analizi ve Raporlama

Sonuçlarınızın sağlamlığını, analizi farklı varsayımlarla tekrarlayarak gösterin: yanlılık riski yüksek çalışmaları çıkarmak, farklı τ² tahmin yöntemleri kullanmak veya her seferinde bir çalışmayı dışarıda bırakmak (leave-one-out) gibi¹. Raporlamada PRISMA 2020 maddelerini izleyin; kullanılan etki ölçüsünü, modeli, τ² tahmin yöntemini, güven aralığı yöntemini, heterojenlik istatistiklerini ve kullanılan yazılımı açıkça yazın^1,9. Yöntem bölümüne şöyle bir cümle eklenebilir: “Risk oranları ters varyans yöntemiyle, rastgele etkiler modeli kullanılarak birleştirilmiştir; çalışmalar arası varyans REML ile kestirilmiş, heterojenlik Q testi, I² ve %95 tahmin aralığıyla değerlendirilmiştir. Analizler R metafor paketiyle yapılmıştır.”

Sık Yapılan Hatalar ve Kontrol Listesi

• Sistematik bir arama ve protokol olmadan seçilmiş çalışmaları birleştirmek⁹.
• Yüksek heterojenliğe rağmen sabit etkiler modeli kullanmak veya yalnızca I²’ye bakıp τ² ve tahmin aralığını raporlamamak¹.
• Farklı etki ölçülerini (ör. OR ve RR) dönüştürmeden aynı analizde birleştirmek¹.
• 10’dan az çalışmayla huni grafiği asimetri testi yapıp sonucu kesin kanıt gibi yorumlamak^10,11.
• Meta-regresyonu önceden planlamadan, çok sayıda değişkenle denemek¹.
• Yazılımı, sürümü ve τ² tahmin yöntemini belirtmemek¹.

Destek

Sistematik derleme protokolünüzü, veri çıkarma tablolarınızı veya meta-analiz modelinizi birlikte kurmak için destek alabilirsiniz. Analizin yorumu ve bilimsel sorumluluk araştırmacıya aittir; aldığınız istatistik desteğini teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Deeks JJ, Higgins JPT, Altman DG, McKenzie JE, Veroniki AA, editors. Chapter 10: Analysing data and undertaking meta-analyses [son güncelleme Kasım 2024]. In: Higgins JPT, Thomas J, Chandler J, et al., editors. Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions, version 6.5. Cochrane. training.cochrane.org (Erişim: Ekim 2026)
2. DerSimonian R, Laird N. Meta-analysis in clinical trials. Control Clin Trials. 1986;7(3):177-88. doi.org/10.1016/0197-2456(86)90046-2; PMID: 3802833
3. Higgins JPT, Thompson SG. Quantifying heterogeneity in a meta-analysis. Stat Med. 2002;21(11):1539-58. doi.org/10.1002/sim.1186; PMID: 12111919
4. Higgins JPT, Thompson SG, Deeks JJ, Altman DG. Measuring inconsistency in meta-analyses. BMJ. 2003;327(7414):557-60. doi.org/10.1136/bmj.327.7414.557; PMID: 12958120
5. Egger M, Davey Smith G, Schneider M, Minder C. Bias in meta-analysis detected by a simple, graphical test. BMJ. 1997;315(7109):629-34. doi.org/10.1136/bmj.315.7109.629; PMID: 9310563
6. IntHout J, Ioannidis JPA, Borm GF. The Hartung-Knapp-Sidik-Jonkman method for random effects meta-analysis is straightforward and considerably outperforms the standard DerSimonian-Laird method. BMC Med Res Methodol. 2014;14:25. doi.org/10.1186/1471-2288-14-25; PMID: 24548571
7. Colditz GA, Brewer TF, Berkey CS, Wilson ME, Burdick E, Fineberg HV, et al. Efficacy of BCG vaccine in the prevention of tuberculosis: meta-analysis of the published literature. JAMA. 1994;271(9):698-702. doi.org/10.1001/jama.1994.03510330076038; PMID: 8309034
8. Viechtbauer W. Conducting meta-analyses in R with the metafor package. J Stat Softw. 2010;36(3):1-48. doi.org/10.18637/jss.v036.i03
9. Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, Boutron I, Hoffmann TC, Mulrow CD, et al. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. doi.org/10.1136/bmj.n71; PMID: 33782057
10. Page MJ, Higgins JPT, Sterne JAC. Chapter 13: Assessing risk of bias due to missing evidence in a meta-analysis [son güncelleme Ağustos 2024]. In: Higgins JPT, Thomas J, Chandler J, et al., editors. Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions, version 6.5. Cochrane. training.cochrane.org (Erişim: Ekim 2026)
11. Sterne JAC, Sutton AJ, Ioannidis JPA, Terrin N, Jones DR, Lau J, et al. Recommendations for examining and interpreting funnel plot asymmetry in meta-analyses of randomised controlled trials. BMJ. 2011;343:d4002. doi.org/10.1136/bmj.d4002; PMID: 21784880
12. Li T, Higgins JPT, Deeks JJ. Chapter 5: Collecting data [son güncelleme Ekim 2019]. In: Higgins JPT, Thomas J, Chandler J, et al., editors. Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions, version 6.5. Cochrane. training.cochrane.org (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Sistematik Derleme Nasıl Yazılır? PRISMA 2020 ile Adım Adım
• Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Adım Adım Rehber ve Yapay Zekâ Kullanımı
• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber