Blog

Bu rehber, ücretsiz ve açık kaynaklı istatistik programı jamovi’nin ne olduğunu, nasıl kurulduğunu, SPSS dosyalarınızla nasıl çalıştığını ve bir bağımsız örneklem t testinin adım adım nasıl yapılıp raporlandığını gerçek bir veri seti ve resmî belgelerle anlatır.

Lisans maliyeti, kurum dışından erişim sorunu ya da yalnızca birkaç temel analiz için büyük bir paket kurma zorunluluğu… Tez ve makale yazan araştırmacılar bu gibi nedenlerle SPSS’e ücretsiz bir alternatif arayabilir. jamovi nasıl kullanılır sorusunu bu yazıda resmî belgelere dayanarak yanıtlıyoruz. jamovi, bu arayışta öne çıkan seçeneklerden biridir; resmî sitesi programın 300’den fazla üniversitede istatistik öğretiminde kullanıldığını belirtmektedir². Türkiye’de de kullanılmaktadır: Şahin ve Aybek, programı eğitimde ölçme ve değerlendirme alanındaki akademisyenlere tanıtan bir makale yayımlamıştır⁸. 2026’da BMC Nursing’de yayımlanan ve Türkiye’de çalışan 407 yönetici hemşireyi kapsayan bir çalışmada da veriler SPSS 22.0 ve jamovi 2.7.18 ile analiz edilmiştir¹¹. Aşağıda önce programı tanıtıyor, ardından gerçek bir veri setiyle adım adım bir analiz yapıyoruz.

jamovi Nedir?

jamovi, kendisini “ücretsiz ve açık bir istatistik elektronik tablosu” olarak tanımlayan, R programlama dili üzerine kurulu bir istatistik yazılımıdır^1,2. Resmî sıkça sorulan sorular sayfasına göre program ücretsizdir, ticari çalışmalar dahil her amaçla kullanılabilir ve kaynak kodu herkesin incelemesine açıktır³. Projenin kurucu ortakları arasında, Bayesçi analizlere odaklanan bir başka ücretsiz program olan JASP’ı tanıtan makalenin yazarları da bulunmaktadır^1,10.

jamovi’nin öne çıkan özellikleri şunlardır^2,3:

• Elektronik tablo arayüzü: Veriler solda, sonuçlar sağda görünür; bir seçeneği değiştirdiğinizde sonuç tablosu anında yeniden hesaplanır.
• Doğrudan dosya okuma: SPSS (.sav), SAS (.sas7bdat), Stata (.dta), CSV, Excel (.xlsx) ve R (.rds) dosyaları dönüştürme gerekmeden açılır.
• Temel analizler hazır gelir: Tanımlayıcı istatistikler, tek örneklem, bağımsız ve eşleştirilmiş t testleri, faktöriyel ve tekrarlı ölçümler ANOVA, ANCOVA, korelasyon, doğrusal ve lojistik regresyon, oran ve çapraz tablo analizleri, güvenirlik, açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizi.
• R ile şeffaflık: Sözdizimi (syntax) modu açıldığında her analizin arkasındaki R kodu görünür; Rj düzenleyicisiyle jamovi içinde doğrudan R kodu çalıştırılabilir. Analizler CRAN’da jmv adlı R paketi olarak da yayımlanmaktadır^2,7.
• Tek dosyada tekrarlanabilirlik: Veri, analizler, seçenekler ve sonuçlar tek bir .omv dosyasında saklanır ve dosya açıldığında her şey bırakıldığı gibi görünür².

Kurulum: Masaüstü mü, Bulut mu?

jamovi’nin iki kullanım biçimi vardır. Masaüstü sürümü Windows, macOS ve Linux’ta çalışır, internet bağlantısı olmadan kullanılabilir ve verileriniz kendi bilgisayarınızda kalır³. jamovi Cloud ise tarayıcıda çalışır; ücretsiz Guest planı kurulum ve kredi kartı gerektirmez. Ücretli Priority planı ise sınırsız oturum süresi ve daha büyük veri setleriyle çalışma gibi olanaklar ekler⁴. Resmî sayfaya göre masaüstünde veri dosyalarınız ve analizleriniz cihazınızdan çıkmaz; Cloud’da ise veriler çalışma sırasında jamovi sunucularında işlenir ve oturum bitince silinir³. Hasta verisi gibi hassas verilerle çalışıyorsanız, bu farkı ve kurumunuzun veri koruma kurallarını birlikte değerlendirin.

Program sık güncellenir. Resmî sürüm notlarına göre Ekim 2026 itibarıyla en son sürüm 3 Ekim 2026 tarihli jamovi 28.7’dir; 28.4 sürümüyle sonuçların .docx ve .odt biçiminde dışa aktarımı eklenmiştir⁵. Proje, atıf önerisinde 2.7 sürüm numarasını kullanmaktadır¹. Hangi sürümü kullandıysanız onu yöntem bölümüne yazmanız yeterlidir^1,11.

Arayüz ve Veri Hazırlığı

jamovi’yi ilk açtığınızda solda elektronik tablo, sağda sonuç alanı yer alır; aradaki çubuk sürüklenerek iki alanın genişliği değiştirilebilir. Dosya açmak için sol üstteki üç çizgili menü simgesinden Open seçilir; buradan bilgisayarınızdaki bir dosyaya ya da programla gelen örnek veri setlerine (Data library) ulaşabilirsiniz⁶.

Analizden önce en önemli adım değişken türlerini kontrol etmektir. jamovi’de her değişkenin bir veri türü (Integer, Decimal, Text) ve bir ölçüm türü vardır. Ölçüm türleri şunlardır: Continuous (boy, kilo gibi sürekli sayılar; jamovi oranlı ve aralıklı ölçekleri bu türde birleştirir), Ordinal (sıralı kategoriler), Nominal (sırasız kategoriler, örneğin sigara içen/içmeyen) ve ID (katılımcı numarası gibi tanımlayıcılar). jamovi bu türleri veriye bakarak otomatik atar; yanlış atanmışsa sütun başlığına çift tıklayarak değişken düzenleyicisinden düzeltebilirsiniz⁶.

SPSS’ten geçiş yapacaklar için önemli bir not: jamovi .sav dosyalarındaki verinizi aktarır, ancak SPSS’te yaptığınız analizleri aktarmaz; analizleri jamovi’de yeniden çalıştırmanız gerekir³.

Adım Adım Örnek: Bağımsız Örneklem t Testi

Bir örnek üzerinden ilerleyelim. İstatistik eğitiminde yaygın olarak kullanılan ve 1986’da ABD’deki Baystate Medical Center’da toplanan 189 doğumluk veri setinde (R MASS paketi, birthwt)^13,14, sigara içen ve içmeyen annelerin bebeklerinin doğum ağırlığını karşılaştıracağız. Aşağıdaki sonuçlar jamovi’nin analizlerini yürüten jmv paketinin 2.8.0 sürümüyle R 4.3.3’te tarafımızca elde edilmiştir⁷; jamovi arayüzünde aynı seçenekler işaretlendiğinde aynı tablolar üretilir.

1. Veriyi açın ve türleri kontrol edin. Doğum ağırlığı (gram) Continuous, sigara içme durumu Nominal olmalıdır.
2. Analizi seçin. Analyses sekmesinde T-Tests altındaki Independent Samples T-Test’i açın. Doğum ağırlığını Dependent Variables, sigara değişkenini Grouping Variable kutusuna taşıyın.
3. Testleri işaretleyin. Student’s, Welch’s ve Mann-Whitney U seçeneklerini, Additional Statistics altında Effect size ve Descriptives seçeneklerini işaretleyin.
4. Varsayımları isteyin. Assumption Checks altında normallik (Shapiro-Wilk) ve varyans eşitliği (Levene) testlerini seçin.

Sonuç alanında şu tablo görünür:

Varsayım tablolarında Shapiro–Wilk testi W = 0,990 (p = 0,232), Levene testi F(1, 187) = 1,57 (p = 0,211) sonucunu verir; yani normallik ve varyans eşitliği için belirgin bir sorun görünmemektedir. Tanımlayıcı istatistiklere göre sigara içmeyen annelerin bebeklerinde ortalama doğum ağırlığı 3.056 g (SS 752,7), sigara içenlerde 2.772 g’dır (SS 659,6).

Hangi satırı raporlamalıyım? Varsayımlar sağlansa bile Welch t testini varsayılan seçenek olarak kullanmak önerilmektedir; Delacre ve arkadaşları, Welch testinin varyanslar eşit olmadığında tip I hatayı daha iyi kontrol ettiğini, eşit olduğunda ise çok az şey kaybettiğini göstermiştir¹². Örnek bir raporlama cümlesi: “Sigara içmeyen annelerin bebeklerinin doğum ağırlığı (ort. 3.056 g, SS 753), sigara içen annelerin bebeklerine (ort. 2.772 g, SS 660) göre anlamlı olarak daha yüksekti (Welch t(170,1) = 2,73; p = 0,007; Cohen d = 0,40). Analizler jamovi ile yapılmıştır.”

Sözdizimi Modu: Analizi R’de Tekrarlamak

jamovi’nin en güçlü yanlarından biri, menülerle yaptığınız analizin R karşılığını göstermesidir. Sözdizimi modu açıldığında yukarıdaki analiz için aşağıdakine benzer bir kod görünür; bu kod RStudio’ya ya da jamovi’nin Rj düzenleyicisine yapıştırılarak aynı sonuç elde edilebilir²:

jmv::ttestIS(
    formula = bwt ~ sigara,
    data = data,
    students = TRUE, welchs = TRUE, mann = TRUE,
    norm = TRUE, eqv = TRUE,
    effectSize = TRUE, desc = TRUE)

Bu özellik, hakemin “analizinizi nasıl yaptınız?” sorusuna kodla yanıt vermenizi ve ileride R’ye geçişinizi kolaylaştırır. Veri, analiz ve sonuçlar tek bir .omv dosyasında saklandığı için bu dosyayı paylaşmak, analizin başkaları tarafından aynen açılıp izlenmesini sağlar².

Modüller: Hazır Analizlerin Ötesi

Hazır analizler yetmediğinde sağ üstteki Modules düğmesinden jamovi kütüphanesine girip topluluk tarafından geliştirilen modülleri birkaç tıklamayla kurabilirsiniz³. Resmî belgeler, kütüphanede SPSS’te bulunmayan meta-analiz ve yapısal eşitlik modelleri gibi işlevleri kapsayan modüller olduğunu belirtir⁶. Resmî özellikler sayfasında örnek olarak SEMLj, esci, PAMLj ve SummaryTables gibi modüller listelenir². Navarro ve Foxcroft’un açık erişimli “Learning Statistics with jamovi” ders kitabının veri dosyalarına da jamovi kütüphanesindeki bir modül üzerinden ulaşılabilir^9,15.

jamovi, SPSS, JASP ve R Karşılaştırması

JASP da ücretsiz ve açık kaynaklı bir yazılımdır¹⁶; t testi, ANOVA, doğrusal regresyon ve çapraz tablo gibi temel analizleri sunar, analizlerini R ve R paketleriyle yürütür ve Bayesçi hipotez testi ile parametre kestirimini kullanıcı arayüzü üzerinden erişilebilir kılar¹⁰.

Sınırlılıklar: jamovi Ne Zaman Yetmez?

• jamovi’nin kendi belgeleri, programın şu anda SPSS’ten daha az özelliğe sahip olduğunu kabul eder; ancak hazır analizlerin standart ihtiyaçları karşıladığını ve eksiklerin modüllerle giderildiğini belirtir⁶.
• jamovi’de yerleşik bir tarih ve saat veri türü bulunmamaktadır; tarihler metin olarak tutulup fonksiyonlarla işlenir⁶.
• SPSS dosyalarındaki analizler aktarılmaz, yalnızca veri aktarılır³.
• Bulut sürümünün ücretsiz Guest planında sınırsız oturum süresi ve büyük veri setleriyle çalışma olanağı yoktur; bunlar ücretli Priority planında sunulur⁴.
• Hazır analizler ve modüller yetmediğinde, jamovi belgelerinin de belirttiği gibi R koduyla hemen hemen her analiz yapılabilir⁶; bu durumda doğrudan R kullanmak daha esnek olabilir.

Makalede jamovi’ye Nasıl Atıf Yapılır?

Proje, kendisine şu biçimde atıf yapılmasını önerir: The jamovi project (2026). jamovi (Version 2.7) [Computer Software]. Retrieved from https://www.jamovi.org. Yayıncı şehir ve ülke isterse Sydney, Avustralya yazılabileceğini belirtir. Ayrıca birçok analiz, jamovi içinde kendi yöntem kaynaklarını da listeler; bu kaynakları da kaynakçanıza eklemeniz önerilir^1,3. Kullandığınız sürüm farklıysa sürüm numarasını ona göre yazın.

Destek

jamovi’de yaptığınız analizi birlikte kontrol etmek, test seçiminizi gözden geçirmek ya da sonuçları raporlamak için destek almak isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Analizler istatistikçilerimiz tarafından yürütülür; sonuçların yorumu ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. The jamovi project. About jamovi (ekip ve atıf önerisi). jamovi.org/about.html (Erişim: Ekim 2026)
2. The jamovi project. Features: everything jamovi can do. jamovi.org/features.html (Erişim: Ekim 2026)
3. The jamovi project. Frequently asked questions. jamovi.org/faq.html (Erişim: Ekim 2026)
4. The jamovi project. jamovi Cloud: plans. jamovi.org/cloud.html (Erişim: Ekim 2026)
5. The jamovi project. Release notes. jamovi.org/releases.html (Erişim: Ekim 2026)
6. jamovi Documentation: First steps in jamovi; Data Variables; Comparison of which analyses are available in SPSS and jamovi. docs.jamovi.org (Erişim: Ekim 2026)
7. Selker R, Love J, Dropmann D, et al. jmv: The ‘jamovi’ Analyses. R paketi, sürüm 2.8.0. CRAN; 2026. doi.org/10.32614/CRAN.package.jmv
8. Şahin M, Aybek E. Jamovi: an easy to use statistical software for the social scientists. Int J Assess Tools Educ. 2019;6(4):670-92. doi.org/10.21449/ijate.661803
9. Navarro DJ, Foxcroft DR. Learning Statistics with jamovi: A Tutorial for Beginners in Statistical Analysis. Cambridge: Open Book Publishers; 2025. doi.org/10.11647/OBP.0333
10. Love J, Selker R, Marsman M, et al. JASP: graphical statistical software for common statistical designs. J Stat Softw. 2019;88(2):1-17. doi.org/10.18637/jss.v088.i02
11. Yazici Sorucuoğlu A, Dinçer M. Evaluations of nurse managers’ work environment: a descriptive study. BMC Nurs. 2026;25. doi.org/10.1186/s12912-026-04737-2; PMID: 42237148
12. Delacre M, Lakens D, Leys C. Why psychologists should by default use Welch’s t-test instead of Student’s t-test. Int Rev Soc Psychol. 2017;30(1):92-101. doi.org/10.5334/irsp.82
13. Venables WN, Ripley BD. Modern Applied Statistics with S. 4. baskı. New York: Springer; 2002. (MASS paketi, birthwt veri seti) doi.org/10.1007/978-0-387-21706-2
14. Hosmer DW, Lemeshow S. Applied Logistic Regression. New York: Wiley; 1989. (birthwt veri setinin MASS belgesinde belirtilen özgün kaynağı)
15. Navarro DJ, Foxcroft DR. Learning Statistics with jamovi: kitabın resmî sitesi (veri dosyaları). learnstatswithjamovi.com (Erişim: Ekim 2026)
16. JASP Team. JASP: a fresh way to do statistics (resmî site). jasp-stats.org (Erişim: Ekim 2026)
17. IBM. IBM SPSS Statistics: lisans ve fiyatlandırma seçenekleri. ibm.com/products/spss-statistics (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• SPSS mi, R mi, STATA mi: Türk Tıp Araştırmacıları İçin En İyi İstatistik Yazılımı
• Hangi İstatistik Testi Kullanılır? t Testi, ANOVA ve Ki-Kare Karar Şeması
• Normallik Testi Nasıl Yapılır? Parametrik mi Parametrik Olmayan mı?

Bu rehber, literatür taramasını araştırma sorusundan veri tabanı seçimine, arama stratejisinden kayıt tutmaya kadar adım adım anlatır; yapay zekâ araçlarının hangi noktada yardımcı, hangi noktada riskli olduğunu yayımlanmış veriler ve ICMJE ilkeleriyle açıklar.

Tez önerisi, makale girişi, proje başvurusu ya da derleme makalesi… Hepsi aynı temele dayanır: konunuzda neyin bilindiğini ve neyin bilinmediğini gösteren sağlam bir literatür taraması. “Literatür taraması nasıl yapılır?” sorusunun yanıtı, birkaç anahtar kelimeyi Google Scholar’a yazmaktan çok daha fazlasıdır. İyi bir tarama, tekrarlanabilir bir arama stratejisine, doğru veri tabanlarına ve düzenli kayıt tutmaya dayanır. Bu yazıda süreci adım adım ele alıyor, yapay zekâ araçlarının bu süreçteki yerini de yayımlanmış verilerle tartışıyoruz.

1. Adım: Soruyu ve Tarama Türünü Belirleyin

Her derleme aynı düzeyde sistematiklik gerektirmez. Grant ve Booth, sağlık ve sağlık bilgi bilimi literatüründe kullanılan 14 farklı derleme türünü arama, değerlendirme, sentez ve analiz boyutlarında karşılaştırmış; yalnızca az sayıda derleme türünün açık ve önceden tanımlanmış bir yönteme sahip olduğunu belirtmiştir¹. Pratikte iki ana yol vardır:

• Anlatısal (geleneksel) literatür taraması: Tez giriş bölümleri, makale girişleri ve anlatısal derlemeler için kullanılır. Kapsamlı olması beklenir, ancak her adımın sistematik raporlanması zorunlu değildir.
• Sistematik tarama: Sistematik derleme ve meta-analiz için gereklidir; arama stratejisi, kaynaklar, tarihler ve kayıt sayıları ayrıntılı olarak raporlanır⁴.

Hangi yolu seçerseniz seçin, taramaya net bir soruyla başlayın. Klinik sorularda PICO (hasta/popülasyon, girişim, karşılaştırma, sonuç) çerçevesi, soruyu arama yapılabilir kavram bloklarına ayırmanın en pratik yoludur.

2. Adım: Doğru Veri Tabanlarını Seçin

Tek bir veri tabanı hiçbir konuda tüm literatürü kapsamaz. Cochrane El Kitabı, Cochrane derlemeleri için asgari olarak CENTRAL, MEDLINE ve (erişim varsa) Embase’in taranmasını şart koşar ve MEDLINE ile Embase’i karşılaştıran çalışmaların, kapsamlı bir arama için her ikisinin de taranması gerektiği sonucuna vardığını belirtir². El kitabı ayrıca İngilizce veri tabanlarında dil kısıtlamasını kaldırmanın, İngilizce dışındaki dergi ve veri tabanlarını taramanın yerini tutmadığını vurgular². Bu ilke Türkçe literatür için de geçerlidir: Türkiye’ye ait veriler arıyorsanız TR Dizin ve YÖK Ulusal Tez Merkezi’ni de taramanız gerekir^9,10.

Veri tabanı seçiminin ne kadar önemli olduğunu Bramer ve arkadaşlarının çalışması somut olarak gösterir. Yazarlar 58 yayımlanmış sistematik derlemenin dahil ettiği 1746 kaynağı, aramaların yapıldığı veri tabanlarıyla eşleştirmiştir. Kaynakların %16’sı (291 makale) yalnızca tek bir veri tabanında bulunmuş; en fazla özgün kaynağı Embase sağlamıştır³. Tek başına Embase kaynakların %85,9’unu, MEDLINE %78,8’ini, Web of Science %68,1’ini, Google Scholar ise %34,4’ünü yakalarken, Embase, MEDLINE, Web of Science ve Google Scholar birlikte %98,3’e ulaşmıştır³.

Aynı çalışmada, yayımlanmış sistematik derlemelerin %60’ının önemli veri tabanlarını taramadığı için ilgili kaynakların %95’ine ulaşamadığı tahmin edilmiştir³. Tez veya anlatısal derleme yazıyorsanız bu kadar kapsamlı bir aramaya her zaman ihtiyaç duymayabilirsiniz; ancak yalnızca tek bir arama motoruna dayanmanın önemli çalışmaları kaçırma riski taşıdığını bilmek gerekir.

3. Adım: Arama Stratejisini Kurun

Arama stratejisi, sorunuzdaki her kavram için bir “blok” oluşturmakla başlar. Her blokta hem kontrollü sözcükleri (PubMed’de MeSH, Embase’de Emtree) hem de başlık ve özette geçebilecek serbest metin terimlerini kullanın². Blok içindeki eş anlamlılar OR ile, bloklar birbirine AND ile bağlanır. Aşağıdaki örnek, “Türkiye’deki sağlık çalışanlarında tükenmişlik” sorusu için kurgulanmış bir PubMed stratejisinin iskeletidir:

Bu bloklar birleştirildiğinde arama şu biçimi alır: (Tükenmişlik bloğu) AND (Sağlık çalışanları bloğu) AND (Türkiye bloğu). Gerçek bir örnek olarak, tablodaki üç bloğun (her birinde kontrollü sözcük ve serbest metin terimleri OR ile bağlanmış olarak) PubMed’de 7 Ekim 2026’da çalıştırılması şu sonuçları verdi: tükenmişlik bloğu 40.059, sağlık çalışanları bloğu 1.350.379, Türkiye bloğu 91.597 kayıt; üçü AND ile birleştirildiğinde ise 314 kayıt kaldı. Bu sayılar veri tabanı güncellendikçe değişir; amaç, blokların birleştirilmesinin sonuç kümesini nasıl daralttığını görmektir. PubMed’in resmî yardım sayfası bazı temel kuralları açıkça belirtir⁵:

• Boolean işleçler (AND, OR, NOT) büyük harfle yazılmalıdır ve PubMed aramayı soldan sağa işler; bu nedenle blokları parantez içine alın⁵.
• Tam ifade aramak için terimi çift tırnak içine alın (örneğin "kidney allograft")⁵.
• Kesme işareti olarak yıldız (*) sıfır veya daha fazla karakterin yerine geçer; ancak terimin yıldızdan önce en az dört karakterle başlaması gerekir⁵.
• PubMed, alan etiketi kullanılmayan terimleri otomatik terim eşleme ile MeSH karşılıklarına bağlar; tırnak veya alan etiketi kullandığınızda bu eşleme devre dışı kalır⁵.

Veri tabanının ötesi: atıf izleme ve gri literatür

Veri tabanı aramasını iki tamamlayıcı yöntemle güçlendirin. Birincisi atıf izlemedir: Dahil ettiğiniz anahtar makalelerin kaynakçasını tarayın (geriye doğru) ve Web of Science, Scopus veya Google Scholar’daki “atıf yapanlar” listesiyle bu makaleleri sonradan kimlerin kullandığını kontrol edin (ileriye doğru)². İkincisi gri literatürdür: kongre bildirileri, kurumsal raporlar, klinik çalışma kayıtları ve tezler. Türkiye’de yapılmış ve henüz makale olarak yayımlanmamış çalışmalara ulaşmanın en doğrudan yolu YÖK Ulusal Tez Merkezi’dir; tezlerin tam metnine erişim ise yazarın yayım iznine bağlıdır ve izin verilmeyen tezler üniversite kütüphaneleri aracılığıyla basılı olarak sağlanabilir¹⁰. Cochrane El Kitabı, yayımlanmamış çalışmaları bulup dahil etmenin yanlılığı en aza indirmek için önemli olduğunu belirtir².

4. Adım: Her Şeyi Kayıt Altına Alın

Literatür taramasının en çok ihmal edilen adımı kayıt tutmaktır. PRISMA-S, sistematik derlemelerde arama bileşenlerinin raporlanması için 16 maddelik bir kontrol listesi sunar⁴. PRISMA 2020 ve PRISMA-S birlikte, taranan tüm veri tabanları, kayıt sistemleri ve web siteleri için arama stratejilerinin tam olarak raporlanmasını ve her bilgi kaynağından elde edilen kayıt sayısının belirtilmesini önerir^4,6. Anlatısal bir derleme yazıyor olsanız bile şu bilgileri bir tabloda tutmanız revizyon sürecinde size zaman kazandırır:

• Hangi veri tabanı, hangi tarihte, hangi arama dizesiyle tarandı?
• Her aramadan kaç kayıt geldi, yinelenenler çıkarıldıktan sonra kaç kayıt kaldı?
• Hangi dahil etme ve dışlama ölçütleri uygulandı?
• Referans listelerinden (geriye doğru) ve atıf yapan çalışmalardan (ileriye doğru) hangi ek kaynaklar bulundu?

Kaynakları Zotero, EndNote veya Mendeley gibi bir kaynak yönetim programına aktarmak hem yinelenen kayıtların ayıklanmasını hem de dergi biçimine uygun kaynakça oluşturulmasını kolaylaştırır.

Tarama ne zaman biter?

Anlatısal taramalarda kesin bir kural yoktur; pratik bir ölçüt “doygunluk”tur: Yeni aramalar ve atıf izleme artık daha önce görmediğiniz önemli çalışmalar getirmiyorsa taramanız büyük olasılıkla yeterlidir. Ancak literatür sürekli güncellenir. Tez savunmasından veya makale gönderiminden kısa süre önce aynı arama dizelerini son tarama tarihinden sonrasına sınırlayarak yeniden çalıştırın ve yeni yayımlanmış çalışmaları kontrol edin. Sistematik derlemelerde bu güncelleme aramasının tarihi de raporlanır⁴. Kaydettiğiniz arama dizeleri, bu güncellemeyi dakikalar içinde yapmanızı sağlar; kayıt tutmanın en somut getirisi de budur.

5. Adım: Okuyun, Değerlendirin ve Sentezleyin

Taramanın amacı makale toplamak değil, bir sonuca varmaktır. Seçtiğiniz her çalışmayı bir “literatür matrisi” tablosunda özetleyin: yazar ve yıl, ülke, tasarım, örneklem, ana bulgu ve sınırlılık. Bu tablo, çalışmalar arasındaki örüntüleri ve çelişkileri görünür kılar ve girişinizdeki “boşluk” cümlesini kanıta dayandırmanızı sağlar. Sentez yazarken çalışmaları tek tek özetlemek yerine temalar etrafında gruplayın: “Üç kohort çalışması … bulgusunu desteklerken, iki kesitsel çalışma …” gibi.

Taramayı metne dökmek

Literatür bölümünü yazarken kronolojik bir liste yerine argüman kurun. Etkili bir yapı genellikle şu sırayı izler: konunun önemi ve kapsamı; mevcut kanıtın ana temaları; çalışmalar arasındaki tutarsızlıklar ve yöntemsel sınırlılıklar; ve bu sınırlılıklardan doğan, sizin çalışmanızın yanıtlayacağı boşluk. Tez literatür bölümlerinde enstitünüzün tez yazım kılavuzunu, makalelerde ise hedef derginin giriş uzunluğu beklentisini dikkate alın; makale girişinde ayrıntılı literatür özeti yerine yalnızca sorunuzu gerekçelendiren en güçlü kanıtlara yer verin. Her paragrafın sonunda okurun “öyleyse bu çalışma neden gerekli?” sorusuna bir adım daha yaklaşmış olması gerekir. Son olarak, alıntıladığınız her bulgunun özgün makalede gerçekten o şekilde yer aldığını kontrol edin ve alıntı yaptığınız tüm materyalin tam kaynağını gösterin⁸.

Yapay Zekâ Araçları: Nerede Yardımcı, Nerede Riskli?

Sohbet tabanlı yapay zekâ araçları; anahtar kelime ve eş anlamlı önerme, arama dizesinin söz dizimini kontrol etme veya uzun bir metni özetleme gibi işlerde zaman kazandırabilir. Ancak bu araçların kaynak üretme konusundaki güvenilirliği ciddi biçimde sorgulanmaktadır. Walters ve Wilder, ChatGPT-3.5 ve ChatGPT-4’e 42 farklı konuda kısa literatür derlemeleri yazdırmış ve üretilen 84 metindeki 636 kaynağı tek tek kontrol etmiştir⁷. GPT-3.5’in verdiği kaynakların %55’i, GPT-4’ünkilerin ise %18’i gerçekte var olmayan, uydurma kaynaklardır. Gerçek olan kaynakların da GPT-3.5’te %43’ü, GPT-4’te %24’ü önemli atıf hataları içermektedir⁷. Bu oranlar 2023’te test edilen sürümlere aittir; güncel araçlarda farklı olabilir.

Bu bulgular, sohbet aracından alınan bir kaynağın DOI veya PubMed kaydı üzerinden doğrulanmadan kaynakçaya eklenmemesi gerektiğini açıkça gösterir. ICMJE de yapay zekânın kulağa yetkin gelen ancak yanlış, eksik veya yanlı çıktılar üretebileceğini, bu nedenle yazarların sonucu dikkatle incelemesi ve düzenlemesi gerektiğini belirtir⁸. ICMJE’ye göre:

• Yapay zekâ destekli teknoloji kullanan yazarlar, nasıl kullandıklarını hem kapak mektubunda hem de makalenin uygun bölümünde açıklamalıdır; yazım desteği için kullanıldıysa bu teşekkür bölümünde belirtilir⁸.
• Sohbet botları, çalışmanın doğruluğu, bütünlüğü ve özgünlüğünden sorumlu olamayacakları için yazar olarak gösterilemez ve yazar olarak atıf alamaz⁸.
• Yapay zekâ kullanılarak hazırlanan her türlü içerikten insanlar sorumludur; yazarlar, yapay zekânın ürettiği metin ve görseller dahil makalede intihal olmadığını beyan edebilmelidir⁸.

Güvenli kullanım için pratik kurallar

1. Yapay zekâyı kaynak bulmak için değil, arama stratejisi ve terim önerisi için kullanın; kaynakları veri tabanlarında kendiniz arayın⁷.
2. Kaynakçanıza giren her kaynağı DOI, PMID veya yayıncı sayfası üzerinden açıp doğrulayın⁷.
3. Okumadığınız bir makaleye atıf yapmayın; yapay zekâ çıktıları yanlış, eksik veya yanlı olabilir⁸.
4. Kullandığınız aracı, sürümünü ve amacını not edin; derginin istediği yerde beyan edin⁸.
5. Kurumunuzun ve hedef derginin yapay zekâ politikasını gönderim öncesinde kontrol edin; ICMJE, dergilerin yazarlardan yapay zekâ kullanımını bildirmesini istemesini önerir⁸.

Literatür Taraması Kontrol Listesi

• Araştırma sorusu kavram bloklarına ayrıldı mı?
• Konuya uygun en az iki büyük veri tabanı ve gerekiyorsa Türkçe kaynaklar (TR Dizin, YÖK Tez Merkezi) tarandı mı^2,3,9,10?
• Her blokta hem kontrollü sözcük hem serbest metin terimi kullanıldı mı^2,5?
• Arama dizeleri, tarihler ve kayıt sayıları kaydedildi mi⁴?
• Arama stratejisi çalıştırılmadan önce bir meslektaş veya kütüphaneci tarafından gözden geçirildi mi²?
• Kaynakçadaki her kaynak DOI veya PMID ile doğrulandı mı⁷?
• Yapay zekâ kullanımı derginin istediği biçimde beyan edildi mi⁸?

Destek

Araştırma sorunuza göre belgelenmiş bir arama stratejisi kurmak, literatür bölümünüzü yapılandırmak veya derleme makalenizi yazmak için destek alabilirsiniz. Bilimsel yorum ve yazarlık sorumluluğu araştırmacıya aittir; aldığınız desteği teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Grant MJ, Booth A. A typology of reviews: an analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Info Libr J. 2009;26(2):91-108. doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x; PMID: 19490148
2. Lefebvre C, Glanville J, Briscoe S, Featherstone R, Littlewood A, Metzendorf M-I, et al. Chapter 4: Searching for and selecting studies [son güncelleme Mart 2025]. In: Higgins JPT, Thomas J, Chandler J, et al., editors. Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions, version 6.5. Cochrane. training.cochrane.org (Erişim: Ekim 2026)
3. Bramer WM, Rethlefsen ML, Kleijnen J, Franco OH. Optimal database combinations for literature searches in systematic reviews: a prospective exploratory study. Syst Rev. 2017;6(1):245. doi.org/10.1186/s13643-017-0644-y; PMID: 29208034
4. Rethlefsen ML, Kirtley S, Waffenschmidt S, Ayala AP, Moher D, Page MJ, et al. PRISMA-S: an extension to the PRISMA statement for reporting literature searches in systematic reviews. J Med Libr Assoc. 2021;109(2):174-200. doi.org/10.5195/jmla.2021.962; PMID: 34285662
5. National Library of Medicine. PubMed User Guide. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/help (Erişim: Ekim 2026)
6. Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, Boutron I, Hoffmann TC, Mulrow CD, et al. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. doi.org/10.1136/bmj.n71; PMID: 33782057
7. Walters WH, Wilder EI. Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Sci Rep. 2023;13(1):14045. doi.org/10.1038/s41598-023-41032-5; PMID: 37679503
8. ICMJE. Defining the Role of Authors and Contributors: Artificial Intelligence (AI)-Assisted Technology. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
9. TÜBİTAK ULAKBİM. TR Dizin. trdizin.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)
10. Yükseköğretim Kurulu (YÖK). Ulusal Tez Merkezi. tez.yok.gov.tr (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Sistematik Derleme Nasıl Yazılır? PRISMA 2020 ile Adım Adım
• Makale Nasıl Yazılır? IMRaD Yapısı ve Gerçek Bir Örnekle Adım Adım
• İntihal Oranı Kaç Olmalı? Tez ve Makalede Benzerlik Eşikleri

Bu rehber, araştırmanız için hangi istatistik testini kullanmanız gerektiğine dört soruyla karar vermenizi sağlar: t testi, ANOVA, ki-kare, Fisher kesin testi, korelasyon ve parametrik olmayan karşılıkları, karar şeması ve gerçek veriyle çözülmüş örneklerle anlatılmıştır.

Veri toplandı, tablo hazır; sıra analize geldiğinde çoğu araştırmacı aynı soruyla karşılaşır: Hangi istatistik testi kullanılmalı? Yanlış test seçimi, yayımlanmış makalelerde sık görülen bir hatadır. Mishra ve arkadaşları eşleştirilmiş veriye bağımsız örneklem t testi uygulanmasını ya da normal dağılmayan veriye parametrik test kullanılmasını bu hataların tipik örnekleri olarak sayar². Nayak ve Hazra ise kullanımda olan 100’ü aşkın testten yaklaşık 30’luk bir “temel sepetin” çalışmaların büyük çoğunluğunu karşılayabildiğini, test seçiminin ise araştırma sorusuna, verinin türüne ve grup sayısına bağlı olduğunu vurgular¹. Bu yazıda bu kararı dört soruya indiren bir karar şeması sunuyor, her dalı R 4.3.3 ile gerçek bir veri seti üzerinde çözüyoruz.

Test Seçmeden Önce Yanıtlanacak Dört Soru

1. Araştırma sorunuz fark mı, ilişki mi? Gruplar arasında fark arıyorsanız karşılaştırma testleri; iki değişkenin birlikte değişip değişmediğini soruyorsanız korelasyon ya da regresyon kullanılır^1,2.
2. Sonuç (bağımlı) değişkeniniz hangi türde? Sürekli sayısal (kan basıncı, puan, ağırlık) ya da kategorik (var/yok, iyileşti/iyileşmedi) olması, test ailesini belirler^1,2.
3. Kaç grup veya ölçüm karşılaştırılıyor? İki grup ile üç ve daha fazla grup için farklı testler kullanılır².
4. Gözlemler bağımsız mı, eşleştirilmiş mi? Aynı hastanın tedavi öncesi ve sonrası ölçümleri eşleştirilmiştir; farklı hastalardan oluşan iki grup bağımsızdır. Nayak ve Hazra, bir gruptaki değerlerin diğerindekilerle ilişkili olma ya da onlardan etkilenme olasılığı yoksa grupları eşleştirilmemiş kabul eder¹.

Bu dört sorunun yanıtına ek olarak, sürekli değişkenlerde dağılım ve varyans varsayımları da kontrol edilir. Varsayımlar sağlanıyorsa parametrik test, sağlanmıyorsa parametrik olmayan karşılığı tercih edilir². Aşağıdaki şema bu mantığı tek bakışta özetler.

Şemadaki örnekleri somutlaştırmak için istatistik eğitiminde sık kullanılan, 1986’da ABD’deki Baystate Medical Center’da toplanmış 189 doğumluk veri setini (R MASS paketi, birthwt) kullandık^10,11,15. Aşağıdaki tüm p değerleri ve güven aralıkları bu veriden R 4.3.3 ile tarafımızca hesaplanmıştır.

Sürekli Sonuç Değişkeni: Fark Testleri

İki bağımsız grup: t testi mi, Mann–Whitney U mu?

İki bağımsız grubun ortalaması karşılaştırılırken bağımsız örneklem t testi, dağılım varsayımı sağlanmadığında ise Mann–Whitney U testi kullanılır². t testinin iki sürümü vardır: varyansların eşit olduğunu varsayan Student t testi ve bu varsayımı yapmayan Welch t testi. Delacre, Lakens ve Leys, varyans homojenliği sağlanmadığında Welch testinin tip I hatayı daha iyi kontrol ettiğini, varsayımlar sağlandığında ise Student testine göre çok az şey kaybettiğini göstermiş ve Welch testinin varsayılan seçenek olmasını önermiştir. Yazarlar ayrıca Student ile Welch arasında bir varyans eşitliği testine (örneğin Levene) bakarak seçim yapmanın çoğu zaman uygun bir yanıt vermediğini belirtir⁵.

Örnek: Sigara içen (n = 74) ve içmeyen (n = 115) annelerin bebeklerinin doğum ağırlığı. Her iki grup da normallik ölçütlerini karşılamaktadır (Shapiro–Wilk p = 0,42 ve p = 0,33). Welch t testine göre içmeyenlerin bebekleri ortalama 284 g daha ağırdır (%95 GA: 79–489 g; p = 0,007). Mann–Whitney U testi de aynı yönde sonuç verir (p = 0,007).

Üç veya daha fazla bağımsız grup: ANOVA ve Kruskal–Wallis

Üç veya daha fazla grubun ortalamaları tek yönlü ANOVA ile, varsayımlar sağlanmadığında Kruskal–Wallis testi ile karşılaştırılır². Bu durumda grupları ikişer ikişer t testiyle karşılaştırmak yaygın bir hatadır. Lee ve Lee’nin açıkladığı gibi, her biri %5 hata düzeyinde yapılan üç bağımsız karşılaştırmada en az bir yanlış pozitif sonuç olasılığı 1 − 0,95³ ≈ %14,3’e çıkar⁶. Bu nedenle önce genel test (ANOVA) yapılır, anlamlı ise çoklu karşılaştırma (post hoc) testine geçilir. Tukey yöntemi tüm olası ikili karşılaştırmaları yapar; varyanslar eşit değilse Games–Howell, Tamhane T2 veya Dunnett T3 gibi testler önerilir⁶. Bonferroni düzeltmesinin rutin kullanımı ise tip I hatayı azaltırken tip II hata riskini artırabildiği için eleştirilmektedir¹².

Örnek: İlk üç ayda hekime hiç gitmeyen (n = 100), bir kez giden (n = 47) ve iki veya daha fazla kez giden (n = 42) annelerin bebeklerinin doğum ağırlığı. Ortalamalar sırasıyla 2.865, 3.108 ve 2.951 g’dır. Welch ANOVA (p = 0,20) ve Kruskal–Wallis testi (p = 0,27) anlamlı fark göstermemektedir; bu durumda post hoc teste geçilmez.

Eşleştirilmiş ölçümler

Aynı kişilerde iki ölçüm (örneğin tedavi öncesi ve sonrası) eşleştirilmiş t testi veya Wilcoxon işaretli sıralar testiyle; üç ve daha fazla ölçüm ise tekrarlı ölçümler ANOVA veya Friedman testiyle karşılaştırılır². Eşleştirilmiş veriye bağımsız örneklem testi uygulamak, Mishra ve arkadaşlarının yayımlanmış makalelerde sık gördüğü hatalardan biridir².

Tek grup ve birden fazla değişken

Şemadaki dallar en sık karşılaşılan durumları kapsar; iki özel durumu da bilmekte yarar var. Tek bir grubun ortalamasını bilinen bir değerle (örneğin bir referans değeriyle) karşılaştırıyorsanız tek örneklem t testi, varsayımlar sağlanmıyorsa tek örneklem Wilcoxon işaretli sıralar testi kullanılır². Sonucu aynı anda birden fazla değişkenin etkilediği, örneğin yaş ve sigara içiminin birlikte doğum ağırlığıyla ilişkisini incelediğiniz durumlarda ise ikili testler yerine regresyon modellerine geçmek gerekir; Mishra ve arkadaşları doğrusal regresyonu parametrik yöntemler arasında sayar².

Kategorik Sonuç Değişkeni: Ki-Kare, Fisher ve McNemar

Oranları karşılaştıran yöntemlerin parametrik bir karşılığı yoktur. Bağımsız gruplarda Pearson ki-kare testi ve Fisher kesin testi; iki eşleştirilmiş ölçümde McNemar testi, üç veya daha fazla eşleştirilmiş ölçümde Cochran Q testi kullanılır².

Ki-kare testi bir yaklaşıma dayandığı için yeterli örneklem ister. Kim’in istatistik notuna göre sonuç, beklenen frekansı 5’in altında olan hücreler tüm hücrelerin %20’sini aşmıyorsa ve hiçbir hücrenin beklenen frekansı 1’in altında değilse geçerlidir; beklenen frekansı 5’in altında olan hücreler %20’yi aşıyorsa Fisher kesin testi kullanılmalıdır³. Bu kural genellikle Cochran’ın 1954 tarihli çalışmasına atfedilir^4,16. Fisher kesin testi pratikte küçük örneklemlerde kullanılsa da her örneklem büyüklüğünde geçerlidir³.

İlk satırda tüm beklenen frekanslar yeterlidir ve ki-kare testi uygundur: Sigara içen annelerde düşük doğum ağırlığı oranı %40,5, içmeyenlerde %25,2’dir (olasılık oranı 2,01; %95 GA: 1,03–3,96). İkinci satır, test seçiminin sonucu nasıl değiştirebileceğini gösterir. Hipertansiyon öyküsü olan yalnızca 12 anne bulunduğu için dört hücreden birinin beklenen frekansı 5’in altındadır. Bu tabloya yanlışlıkla düzeltmesiz ki-kare uygulanırsa p = 0,036 ile “anlamlı” bir ilişki bildirilir; oysa uygun test olan Fisher kesin testi p = 0,052 vermektedir.

İki Sürekli Değişken Arasındaki İlişki: Pearson mı, Spearman mı?

Akoglu’nun Turkish Journal of Emergency Medicine’da yayımladığı ve yüksek atıf alan kılavuza göre ilk adım, ilişkinin doğrusal olup olmadığını saçılım grafiğiyle kontrol etmektir. Pearson r normal dağılan sürekli değişkenler gerektiren parametrik bir yöntemdir; uç değerler içeren ya da normal dağılmayan verilerde katsayı, verinin kendisinden değil sıralarından hesaplanmalıdır (Spearman rho veya Kendall tau)⁷.

Akoglu aynı yazıda, aynı r değerinin farklı alanlarda farklı adlandırıldığını gösterir: Örneğin r = 0,5 bir sınıflamada “orta”, diğerinde “güçlü”, bir başkasında “makul” olarak nitelendirilir. Bu nedenle ilişkinin gücünü ve yönünü sözel bir etiketle değil, katsayının kendisiyle açıkça raporlamak gerekir⁷. Örneğimizde annenin kilosu sağa çarpık olduğu için Spearman katsayısını birincil sonuç olarak sunmak, Pearson katsayısını ise güven aralığıyla birlikte destekleyici bilgi olarak vermek uygun olur.

Sık Yapılan Hatalar ve Kontrol Listesi

• Testi veriye bakarak değil, analiz planında seçin. Nayak ve Hazra, uygun istatistiksel analizin çalışma başlamadan, planlama aşamasında belirlenmesi gerektiğini vurgular¹. Rochon ve arkadaşları, iki bağımsız grupta önce normallik testi yapıp ardından t testi ile Mann–Whitney U testi arasında seçim yapan iki aşamalı yaklaşımı biçimsel açıdan yanlış bulur; normalliğin çalışma planlanırken önceki çalışmalardan veya pilot verilerden desteklenmesini önerir⁹.
• Eşleştirilmiş veriye bağımsız örneklem testi uygulamayın².
• Üç ve daha fazla grubu ikili t testleriyle karşılaştırmayın; ANOVA ve uygun post hoc testi kullanın⁶.
• Varyanslar konusunda emin değilseniz Welch t testini tercih edin⁵.
• Ki-kare öncesinde beklenen frekansları kontrol edin; gerektiğinde Fisher kesin testine geçin³.
• Parametrik olmayan testlerin ortalama farkını test etmediğini unutmayın. Fagerland, büyük örneklemlerde Wilcoxon–Mann–Whitney testinin ortalama ve ortancaları eşit, yalnızca yayılımı farklı gruplar arasında bile çok yüksek oranda anlamlı sonuç verebildiğini göstermiştir⁸.
• Yalnızca p değeri değil, etki büyüklüğü ve güven aralığı da raporlayın; ICMJE, istatistiksel hipotez testine tek başına dayanmaktan kaçınılmasını ve bulguların güven aralığı gibi belirsizlik göstergeleriyle sunulmasını önerir¹³.

ICMJE, istatistiksel yöntemlerin, özgün veriye erişen bilgili bir okuyucunun uygunluğunu değerlendirebileceği ve sonuçları doğrulayabileceği ayrıntıda tanımlanmasını ister¹³. Yöntem bölümü için örnek bir cümle: “İki grup karşılaştırmasında normal dağılan sürekli değişkenler için Welch t testi, diğerleri için Mann–Whitney U testi; üç grup karşılaştırmasında Welch ANOVA ve Games–Howell post hoc testi kullanılmıştır. Kategorik değişkenler ki-kare testiyle, beklenen frekansı 5’in altında olan hücrelerin oranı %20’yi aştığında Fisher kesin testiyle karşılaştırılmıştır. Analizler R 4.3.3 ile yapılmış, p < 0,05 anlamlı kabul edilmiştir.”

Destek

Analiz planınızı, test seçiminizi ya da hakemden gelen istatistik sorularını birlikte gözden geçirmek isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Analizlerimizi istatistikçiler ve alanında doktoralı uzmanlar yürütür; sonuçların yorumu ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir. ICMJE, yazarlık ölçütlerini karşılamayan katkıların (örneğin yazım ve dil düzenleme desteği) teşekkür bölümünde belirtilmesini ister¹⁴; aldığınız desteği derginin yönergelerine uygun biçimde beyan etmenizi öneririz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Nayak BK, Hazra A. How to choose the right statistical test? Indian J Ophthalmol. 2011;59(2):85-6. doi.org/10.4103/0301-4738.77005; PMID: 21350275
2. Mishra P, Pandey CM, Singh U, Keshri A, Sabaretnam M. Selection of appropriate statistical methods for data analysis. Ann Card Anaesth. 2019;22(3):297-301. doi.org/10.4103/aca.ACA_248_18; PMID: 31274493
3. Kim HY. Statistical notes for clinical researchers: chi-squared test and Fisher’s exact test. Restor Dent Endod. 2017;42(2):152-5. doi.org/10.5395/rde.2017.42.2.152; PMID: 28503482
4. Cochran WG. Some methods for strengthening the common χ² tests. Biometrics. 1954;10(4):417-51. doi.org/10.2307/3001616
5. Delacre M, Lakens D, Leys C. Why psychologists should by default use Welch’s t-test instead of Student’s t-test. Int Rev Soc Psychol. 2017;30(1):92-101. doi.org/10.5334/irsp.82
6. Lee S, Lee DK. What is the proper way to apply the multiple comparison test? Korean J Anesthesiol. 2018;71(5):353-60. doi.org/10.4097/kja.d.18.00242
7. Akoglu H. User’s guide to correlation coefficients. Turk J Emerg Med. 2018;18(3):91-3. doi.org/10.1016/j.tjem.2018.08.001; PMID: 30191186
8. Fagerland MW. t-tests, non-parametric tests, and large studies: a paradox of statistical practice? BMC Med Res Methodol. 2012;12:78. doi.org/10.1186/1471-2288-12-78; PMID: 22697476
9. Rochon J, Gondan M, Kieser M. To test or not to test: preliminary assessment of normality when comparing two independent samples. BMC Med Res Methodol. 2012;12:81. doi.org/10.1186/1471-2288-12-81; PMID: 22712852
10. Venables WN, Ripley BD. Modern Applied Statistics with S. 4. baskı. New York: Springer; 2002. (MASS paketi, birthwt veri seti) doi.org/10.1007/978-0-387-21706-2
11. Hosmer DW, Lemeshow S. Applied Logistic Regression. New York: Wiley; 1989. (birthwt veri setinin özgün kaynağı)
12. Armstrong RA. When to use the Bonferroni correction. Ophthalmic Physiol Opt. 2014;34(5):502-8. doi.org/10.1111/opo.12131
13. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals: Preparing for Submission (Methods: Statistics). icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
14. International Committee of Medical Journal Editors. Defining the Role of Authors and Contributors (Non-Author Contributors). icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
15. Ripley B, Venables W. MASS: Support Functions and Datasets for Venables and Ripley’s MASS (R paketi belgesi, “birthwt” veri seti). CRAN. cran.r-project.org/web/packages/MASS (Erişim: Ekim 2026)
16. Bewick V, Cheek L, Ball J. Statistics review 8: Qualitative data – tests of association. Crit Care. 2004;8(1):46-53. doi.org/10.1186/cc2428; PMID: 14975045

İlgili Yazılar

• Normallik Testi Nasıl Yapılır? Parametrik mi Parametrik Olmayan mı?
• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber
• SPSS Anket Analizi: Adım Adım Rehber ve Gerçek Örnekler

Bu rehber, bilimsel bir araştırma makalesinin Giriş, Yöntem, Bulgular ve Tartışma (IMRaD) bölümlerinin nasıl yazılacağını ICMJE önerileri ve raporlama kılavuzları üzerinden açıklar ve her adımı Türkiye’de yürütülmüş, yayımlanmış bir çalışma üzerinde gösterir.

“Makale nasıl yazılır?” sorusunun kısa yanıtı, araştırma sürecinizi okurun izleyebileceği mantıklı bir sıraya koymaktır. Sağlık ve fen bilimlerinde bu sıranın adı IMRaD’dır: Giriş (Introduction), Yöntem (Methods), Bulgular (Results) ve Tartışma (Discussion). Bu yazıda her bölümün hangi soruyu yanıtladığını, ICMJE ve STROBE’nin her bölümde neyi beklediğini ve yaygın hataları ele alıyoruz. Soyut kuralları somutlaştırmak için Türkiye’de 19 pandemi hastanesinde yürütülmüş ve açık erişimle yayımlanmış bir kesitsel çalışmayı örnek olarak inceleyeceğiz⁶.

IMRaD Nedir ve Neden Kullanılır?

ICMJE (Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi), özgün araştırma makalelerinin metninin genellikle Giriş, Yöntem, Bulgular ve Tartışma bölümlerine ayrıldığını ve bu yapının gelişigüzel bir yayın biçimi değil, bilimsel keşif sürecinin bir yansıması olduğunu belirtir¹. Yapının tarihçesi de bunu destekler: Sollaci ve Pereira, BMJ, JAMA, The Lancet ve New England Journal of Medicine’da 1935–1985 arasında yayımlanan makalelerden rastgele seçilmiş bir örneklemi incelemiş; IMRaD’ın bu dergilerde 1940’larda kullanılmaya başladığını, 1970’lerde %80’e ulaştığını ve 1980’lerde özgün makalelerde benimsenen tek yapı hâline geldiğini göstermiştir².

Bu dört bölümün önünde başlık ve özet, arkasında ise teşekkür, beyanlar ve kaynaklar yer alır. ICMJE, özetlerin birçok elektronik veri tabanında dizinlenen tek önemli bölüm ve okurların büyük bölümünün okuduğu tek kısım olduğunu, bu nedenle makalenin içeriğini doğru yansıtması gerektiğini vurgular¹.

Önce Raporlama Kılavuzunu Seçin

Yazmaya başlamadan önce çalışma tasarımınıza uygun raporlama kılavuzunu belirleyin. Gözlemsel çalışmalar (kohort, vaka-kontrol, kesitsel) için STROBE, randomize kontrollü çalışmalar için CONSORT 2025, sistematik derlemeler için PRISMA 2020 kullanılır^3,4,7,8. Bu kılavuzlar ve diğerleri EQUATOR Network üzerinden erişilebilir⁵. Kılavuz, her bölümde neyin raporlanması gerektiğini madde madde gösterdiği için aynı zamanda bir yazım planı işlevi görür.

STROBE kontrol listesindeki 22 maddenin bölümlere dağılımı, makalenin ağırlık merkezinin nerede olduğunu açıkça gösterir: Maddelerin dokuzu Yöntem, beşi Bulgular, dördü Tartışma, ikisi Giriş bölümüne aittir; birer madde başlık ve özet ile finansman bilgisine ayrılmıştır^3,4.

IMRaD Bölümlerini Tek Tek Yazmak

Giriş: Genelden Özele, Bilinmeyene ve Amaca

ICMJE’ye göre Giriş, çalışmanın bağlamını, yani sorunun doğasını ve önemini sunmalı ve çalışmanın özgül amacını ya da test edilen hipotezi belirtmelidir; yalnızca doğrudan ilgili kaynaklar anılmalı, çalışmanın kendi veri ve sonuçları girişe taşınmamalıdır¹. Bu nedenle iyi bir giriş genellikle üç hareketten oluşur: konunun önemi, mevcut bilginin sınırı (boşluk) ve bu boşluğu dolduracak amaç^1,3. Ayrıntılı literatür karşılaştırması ise ICMJE’nin Tartışma için öngördüğü gibi, bulguların mevcut kanıtın bütünü içine yerleştirildiği bölümde yapılır¹.

Örnek çalışmada giriş, pandeminin sağlık çalışanları üzerindeki psikolojik yükünü anlatarak başlar; ABD’de yapılan anketlerle ihtiyaç ile hizmet kullanımı arasındaki dengesizliği gösterir; ardından Türkiye’den tek merkezli bir çalışmaya değinip geniş ölçekli çalışmaların eksik olduğunu belirtir. Giriş, üç araştırma sorusunun açıkça sıralanmasıyla biter⁶. STROBE’nin 2. ve 3. maddeleri de tam olarak bunu ister: bilimsel arka plan ve gerekçe ile önceden belirlenmiş hipotezler dahil özgül amaçlar³.

Yöntem: Başkası Tekrarlayabilmeli

ICMJE, Yöntem bölümünün yol gösterici ilkesinin çalışmanın nasıl ve neden bu biçimde yapıldığının açıklığı olduğunu ve veriye erişimi olan başkalarının sonuçları yeniden üretebileceği ayrıntıda yazılması gerektiğini belirtir¹. STROBE bu bölüm için tasarım, ortam, katılımcılar, değişkenler, veri kaynakları ve ölçüm, yanlılık, örneklem büyüklüğü, nicel değişkenlerin ele alınışı ve istatistiksel yöntemler olmak üzere dokuz madde tanımlar³.

Örnek çalışmada Yöntem bölümü bu sırayı neredeyse birebir izler: Tasarım ilk cümlede adlandırılmış (çok merkezli kesitsel çalışma), 13 ildeki 19 pandemi hastanesi ve 27 Eylül–11 Kasım 2021 veri toplama tarihleri verilmiş ve STROBE kontrol listesinin ekte sunulduğu belirtilmiştir. Örneklem büyüklüğü, Epi Info StatCalc ile %3 hata payı, önceki bir Türk çalışmasındaki %18,6 sıklık ve hedef evren büyüklüğü varsayılarak 646 olarak hesaplanmış; çalışmaya 1556 sağlık çalışanı katılmıştır⁶. İstatistik alt bölümünde normallik değerlendirmesi, kullanılan testler ve lojistik regresyon modelleri ayrı ayrı açıklanmıştır⁶.

Bulgular: Önce Ana Bulgu, Sonra Ayrıntı

ICMJE, sonuçların mantıklı bir sırayla ve en önemli bulgular önce gelecek biçimde sunulmasını, tablo ve şekillerdeki tüm verilerin metinde tekrarlanmamasını, yalnızca en önemli gözlemlerin vurgulanmasını ya da özetlenmesini önerir¹. STROBE ise Bulgular’da katılımcıların her aşamadaki sayısını, tanımlayıcı verileri, sonuç verilerini, düzeltilmemiş ve gerekiyorsa karıştırıcı değişkenlere göre düzeltilmiş kestirimleri güven aralıklarıyla birlikte ve diğer analizleri raporlamayı ister³.

Örnek çalışmanın ana bulgusu tek cümlede ve sayılarla verilmiştir: 1556 katılımcının 522’si (%33,5) son bir yılda ruh sağlığı hizmetine ihtiyaç duyduğunu bildirmiş, ancak yalnızca 133’ü (%8,5) bu hizmeti aldığını belirtmiştir. İhtiyaçla ilişkili özellikler ise çok değişkenli lojistik regresyon sonuçlarıyla sunulmuştur⁶. Bulgular bölümü ne bulunduğunu bildirir; “bu sonuç şunu gösterdiği için önemlidir” türünden yorum cümleleri Tartışma’ya aittir¹.

Tartışma: Anlam, Karşılaştırma ve Sınırlılık

ICMJE, Tartışma’ya ana bulguları kısaca özetleyerek başlamayı, çalışmanın yeni ve önemli yönlerini vurgulamayı, bulguları ilgili kanıtın bütünü içine yerleştirmeyi, sınırlılıkları belirtmeyi ve diğer bölümlerde verilen verileri ayrıntılı olarak tekrarlamamayı önerir; sonuçlar çalışmanın amaçlarına bağlanmalı, veriyle yeterince desteklenmeyen kesin ifadelerden kaçınılmalıdır¹. STROBE bu bölüm için dört madde içerir: amaçlara göre ana bulguların özeti, yanlılık ve kesinlik açısından sınırlılıklar, temkinli bir genel yorum ve genellenebilirlik³.

Örnek çalışmanın Tartışma bölümü, çalışmanın amacını ve ana bulgusunu yeniden özetleyerek başlar; bulguları ABD’deki yetişkin verileri ve diğer sağlık çalışanı çalışmalarıyla karşılaştırır. Sınırlılıklar bölümünde merkezlerin araştırmacıların çalıştığı hastanelerden ve illerden seçildiği, katılımcılara rastgele değil ulaşılabilirliğe göre başvurulduğu ve hizmet ihtiyacının yalnızca katılımcı beyanına dayandığı açıkça yazılmıştır⁶. Sınırlılıkları bu biçimde açıkça yazmak, hem ICMJE’nin hem de STROBE’nin beklentisidir^1,3.

Örnek Çalışmanın IMRaD Haritası

Aşağıdaki tablo, incelediğimiz çalışmanın her bölümde ne yaptığını ve bundan çıkarılacak dersi özetlemektedir⁶.

Kendi makalenize uygulamak: tek sayfalık iskelet

Tam metne geçmeden önce aşağıdaki soruları tek bir sayfada yanıtlamak, her bölümün omurgasını ICMJE ve STROBE’nin istediği öğelerle eşleştirmenize yardımcı olur^1,3. Her yanıt, makalenin bir bölümünün temelini oluşturur:

1. Boşluk: Bu konuda bilinmeyen tam olarak nedir ve bunu hangi kaynaklar gösteriyor? (Giriş)
2. Amaç: Çalışmanın tek cümlelik amacı veya hipotezi nedir? (Giriş’in son cümlesi)
3. Tasarım ve örneklem: Hangi tasarımla, nerede, hangi tarihlerde, kaç katılımcıyla ve hangi örneklem hesabıyla çalıştınız? (Yöntem)
4. Ana bulgu: Amaca doğrudan yanıt veren tek sayı ya da kestirim nedir? (Bulgular’ın ilk paragrafı)
5. Anlam ve sınır: Bu bulgu önceki çalışmalarla nasıl karşılaştırılıyor ve en önemli sınırlılığınız nedir? (Tartışma)

Bu beş yanıt ortak yazarlarla paylaşılıp üzerinde uzlaşıldığında, metnin geri kalanı büyük ölçüde bu iskeletin ayrıntılandırılmasından ibaret olur. İskelet aynı zamanda özetin de omurgasıdır: ICMJE, yapılandırılmış özetin bağlam, amaç, temel yöntemler, ana bulgular ve temel sonuçları içermesini ister¹; beş yanıtı bu alt başlıklara yerleştirdiğinizde ilk özet taslağınız ortaya çıkar.

Başlık ve Özet: En Çok Okunan Kısım

ICMJE’ye göre özet, birçok elektronik veri tabanında dizinlenen tek önemli bölümdür ve okurların büyük bölümü yalnızca onu okur; bu yüzden makalenin içeriğini doğru yansıtmalıdır¹. STROBE’nin ilk maddesi, çalışma tasarımının başlıkta veya özette yaygın bir terimle belirtilmesini ve özette yapılanların ve bulunanların bilgilendirici ve dengeli bir özetinin verilmesini ister³. Örnek çalışmanın başlığı bunu tam olarak yapar: Başlığın sonunda tasarım (“A Multicenter Cross-sectional Study”) açıkça yer alır ve yapılandırılmış özet Arka plan, Amaç, Çalışma Tasarımı, Yöntem, Bulgular ve Sonuç alt başlıklarından oluşur⁶. Özetteki her sayının metindeki sayıyla birebir aynı olduğunu son aşamada mutlaka kontrol edin¹.

Akademik Dil: Açık, Kısa ve Tutarlı

IMRaD yapısı doğru kurulmuş bir makale bile belirsiz bir dille yazıldığında hakemi yorabilir. ICMJE’nin dil ve biçim önerilerinden üçü işinizi kolaylaştırır:

• Kısaltmalar: Yalnızca standart kısaltmaları kullanın, başlıkta kısaltmadan kaçının ve ilk geçtiği yerde açık hâliyle parantez içinde kısaltmayla birlikte verin¹.
• Teknik terimler: “Rastgele”, “normal”, “anlamlı”, “korelasyon” ve “örneklem” gibi istatistik terimlerini gündelik anlamlarıyla kullanmaktan kaçının; “rastgele” bir rastgeleleştirme düzeneğini ima eder¹.
• Tekrar: Aynı veriyi hem tabloda hem grafikte vermeyin; tablo ve şekilleri yalnızca makalenin savını açıklamak ve destekleyici veriyi değerlendirmek için gerekli olanlarla sınırlayın¹.

Yazarlık, Teşekkür ve Kaynaklar

Makale kimin adıyla yayımlanacak? ICMJE, yazarlık için dört ölçütün birlikte karşılanmasını önerir: çalışmanın tasarımına ya da verilerin elde edilmesi, analizi veya yorumlanmasına önemli katkı; metni yazma veya önemli entelektüel içerik açısından eleştirel olarak gözden geçirme; yayımlanacak son sürümü onaylama; ve çalışmanın tüm yönlerinden sorumlu olmayı kabul etme⁹. Bu ölçütlerin tamamını karşılamayan katkıda bulunanlar yazar olarak değil, teşekkür bölümünde anılmalıdır. ICMJE, yazım desteği, teknik düzenleme, dil düzenlemesi ve son okuma gibi katkıların tek başına yazarlık için yeterli olmadığını; yazım desteği için yapay zekâ kullanıldıysa bunun da teşekkür bölümünde bildirilmesi gerektiğini belirtir⁹.

Kaynak gösterme biçimi dergiden dergiye değişir; ICMJE, kaynak yazımında NLM standartlarını esas alır ve elektronik kaynakların metinde gösterimi gibi dergiye göre değişen noktalarda yazarların hedef derginin kurallarına başvurmasını önerir¹. ICMJE ayrıca mümkün olduğunca özgün araştırma kaynaklarına doğrudan atıf yapılmasını ve özetler yerine yayımlanmış makalelere başvurulmasını önerir¹. Başkasının ifadesini kullandığınızda tırnak ve atıfla gösterin.

Sık Yapılan Hatalar ve Kontrol Listesi

• Amaç cümlesinin girişte kaybolması: Giriş, açık bir amaç veya hipotez cümlesiyle bitmelidir^1,3.
• Yöntemin tekrarlanamayacak kadar kısa olması: Tasarım, ortam, tarihler, dahil etme ve dışlama ölçütleri, örneklem hesabı ve analiz yöntemi yazılmalıdır^1,3.
• Bulgular’da yorum, Tartışma’da yeni bulgu: Çalışma sırasında elde edilen tüm bilgi Bulgular’a, bulguların yorumu Tartışma’ya aittir¹.
• Tablodaki her sayıyı metinde tekrarlamak: Metin yalnızca en önemli gözlemleri vurgulamalıdır¹.
• Sınırlılıkları atlamak: Yanlılık kaynakları ve bunların olası yönü açıkça tartışılmalıdır³.
• Sonucu verinin ötesine taşımak: Sonuçlar çalışmanın amaçlarına bağlanmalı ve veriyle desteklenmeyen genellemelerden kaçınılmalıdır^1,3.
• Raporlama kılavuzunu sona bırakmak: Kontrol listesini yazıma başlamadan önce açın ve her maddenin metindeki yerini not edin^3,5.

Destek

Verilerinizden ve notlarınızdan makale yapısını birlikte kurmak ya da hazır taslağınızın dilini ve tutarlılığını düzenletmek için destek alabilirsiniz. Bilimsel içerik, veriler ve yazarlık sorumluluğu araştırmacılara aittir; aldığınız yazım ve dil desteğini makalenin teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Preparing a Manuscript for Submission to a Medical Journal. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
2. Sollaci LB, Pereira MG. The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey. J Med Libr Assoc. 2004;92(3):364-7. PMID: 15243643; PMC442179
3. STROBE Initiative. STROBE Statement: checklist of items that should be included in reports of observational studies (birleşik kontrol listesi). strobe-statement.org (Erişim: Ekim 2026)
4. von Elm E, Altman DG, Egger M, Pocock SJ, Gøtzsche PC, Vandenbroucke JP; STROBE Initiative. The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) statement: guidelines for reporting observational studies. Lancet. 2007;370(9596):1453-7. doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61602-X; PMID: 18064739
5. EQUATOR Network. Enhancing the QUAlity and Transparency Of health Research: reporting guidelines. equator-network.org (Erişim: Ekim 2026)
6. Sandal A, Karadoğan D, Telatar TG, Kotan A, Bilgin Konyalıhatipoğlu E, Yumrukuz Şenel M, et al. Perceived need for mental health services among healthcare workers during the coronavirus disease-19 pandemic in Turkey: a multicenter cross-sectional study. Balkan Med J. 2023;40(4):262-70. doi.org/10.4274/balkanmedj.galenos.2023.2022-12-5; PMID: 37073176
7. Hopewell S, Chan AW, Collins GS, Hróbjartsson A, Moher D, Schulz KF, et al. CONSORT 2025 explanation and elaboration: updated guideline for reporting randomised trials. BMJ. 2025;389:e081124. doi.org/10.1136/bmj-2024-081124; PMID: 40228832
8. Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, Boutron I, Hoffmann TC, Mulrow CD, et al. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. doi.org/10.1136/bmj.n71; PMID: 33782057
9. ICMJE. Defining the Role of Authors and Contributors. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Sistematik Derleme Nasıl Yazılır? PRISMA 2020 ile Adım Adım
• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber
• Dergiye Makale Gönderme: ScholarOne ve Editorial Manager Adım Adım

Bu rehber, verinizin normal dağılıp dağılmadığını grafik, sayısal ölçüt ve testlerle nasıl değerlendireceğinizi, örneklem büyüklüğünün normallik testlerini nasıl yanılttığını ve sonuca göre parametrik ya da parametrik olmayan testi nasıl seçeceğinizi gerçek bir veri seti üzerinden açıklar.

Tez savunmasında, hakem raporunda ya da etik kurul dosyasında sık karşılaşılan bir soru vardır: “Verilerin normal dağıldığını nasıl test ettiniz ve bu karar test seçiminizi nasıl etkiledi?” Pek çok araştırmacı bu soruya Shapiro–Wilk testinin p değerini vererek yanıt verir. Oysa normallik testi tek başına bir karar mekanizması değildir; örneklem küçükken belirgin sapmaları kaçırabilir, örneklem büyüdükçe önemsiz sapmaları bile “anlamlı” bulabilir. Bu yazıda normalliği değerlendirmenin üç yolunu, her birinin güçlü ve zayıf yanlarını, yayımlanmış yöntem makalelerinin önerilerini ve sonucu yöntem bölümünde nasıl raporlayacağınızı ele alıyoruz. Yazıdaki tüm sayısal örnekler ya yayımlanmış kaynaklardan ya da R 4.3.3 ile tarafımızca yeniden hesaplanmış değerlerden gelmektedir.

Normallik Varsayımı Tam Olarak Neyi İlgilendirir?

t testi, ANOVA ve Pearson korelasyonu gibi parametrik testler, verinin (daha doğrusu modelin artıklarının) normal dağılmış bir evrenden geldiği varsayımına dayanır. Ghasemi ve Zahediasl’ın SPSS kullanıcıları için hazırladığı yaygın atıf alan rehbere göre parametrik testlerin geçerliliği bu varsayıma bağlıdır ve bu nedenle normallik pek çok istatistiksel işlemden önce kontrol edilmelidir².

Ancak aynı rehber önemli bir ayrıntının altını çizer: Büyük örneklemlerde (30 veya 40’ın üzerinde) merkezi limit teoremi gereği örnekleme dağılımı, verinin şeklinden bağımsız olarak normale yaklaşır². Lumley ve arkadaşları da t testinin ve doğrusal regresyonun yalnızca normal dağılan sonuç değişkenleri için geçerli olduğu inancının yaygın ama yanlış olduğunu, bu yöntemlerin büyük örneklemlerde herhangi bir dağılım için geçerli kaldığını simülasyonlarla göstermiştir⁷. Kısacası normallik, küçük örneklemlerde kritik; büyük örneklemlerde ise çoğu zaman ikincil bir konudur. Asıl soru “veri kusursuz normal mi?” değil, “sapma, seçtiğim testin sonucunu bozacak kadar büyük mü?” sorusudur.

Normalliği Değerlendirmenin Üç Yolu

1. Görsel yöntemler: histogram ve Q-Q grafiği

Histogramda yaklaşık çan biçimli ve ortalama etrafında simetrik bir görünüm normal dağılıma işaret eder; Q-Q (nicelik-nicelik) grafiğinde ise gözlenen değerler, normal dağılımdan beklenen değerlerle aynı doğru üzerinde dizilir³. Q-Q grafiğinde uçlarda yukarı ya da aşağı kıvrılma çarpıklığı, S biçimli bir eğri ise basıklık sorununu gösterir. Görsel yöntemlerin zayıf yanı özneldir: Ghasemi ve Zahediasl, görsel incelemenin kullanılabileceğini ancak çoğu zaman güvenilir olmadığını ve dağılımın normal olduğunu garanti etmediğini belirtir². Bu nedenle grafikler tek başına değil, sayısal ölçütlerle birlikte yorumlanmalıdır.

2. Sayısal ölçütler: çarpıklık ve basıklık

Çarpıklık (skewness) dağılımın simetrisini, basıklık (kurtosis) ise kuyrukların ağırlığını ölçer. Normal dağılımda ikisi de sıfıra yakındır. Ham değeri standart hatasına bölerek elde edilen z değeri, sapmanın istatistiksel olarak ne kadar belirgin olduğunu gösterir. Kim’in klinik araştırmacılar için yazdığı istatistik notu, örneklem büyüklüğüne göre şu eşikleri önerir⁴:

Büyük örneklemlerde z değeri yerine ham değerlere bakılmasının nedeni, standart hatanın örneklem büyüdükçe küçülmesi ve z değerinin en küçük sapmayı bile “anlamlı” göstermesidir⁴. Mishra ve arkadaşları ayrıca, en az 50 gözlemlik örneklemlerde standart sapmanın ortalamanın yarısından küçük olmasının (varyasyon katsayısı %50’nin altında) normal dağılımla uyumlu bir ipucu olarak kullanılabileceğini belirtir³. Aynı makaledeki 15 hastalık ortalama arter basıncı örneğinde ortalama 97,47, standart sapma 11,01 mmHg (varyasyon katsayısı %11,3) ve Shapiro–Wilk p değeri 0,454’tür; yazarlar örneklem 50’nin altında olduğu için Shapiro–Wilk sonucunu esas almıştır³.

3. Hipotez testleri: Shapiro–Wilk ve Kolmogorov–Smirnov

Normallik testlerinin sıfır hipotezi “veri normal dağılmış bir evrenden gelmektedir” şeklindedir; p < 0,05 bulunması normallik varsayımının reddedilmesi anlamına gelir. En sık kullanılan iki test şunlardır:

• Shapiro–Wilk testi: Shapiro ve Wilk tarafından 1965’te Biometrika’da tanıtılmıştır¹. Bazı araştırmacılar onu normallik için en iyi seçenek olarak önerir²; Mishra ve arkadaşları 50’nin altındaki örneklemlerde, sapmayı yakalama gücü daha yüksek olduğu için Shapiro–Wilk testinin kullanılmasını önerir³. R’deki shapiro.test() fonksiyonu yalnızca 3 ile 5.000 arasında gözlem içeren verilerle çalışır⁹.
• Kolmogorov–Smirnov (K-S) testi: Mishra ve arkadaşları 50 ve üzeri gözlemde bu testin kullanıldığını belirtir³. Ghasemi ve Zahediasl ise K-S testinin uç değerlere çok duyarlı olduğunu, Lilliefors düzeltmesinin testi daha az tutucu hale getirdiğini ve K-S testinin gücünün düşük olduğunun bildirildiğini aktarır². SPSS’in Explore (Keşfet) çıktısındaki K-S sonucu Lilliefors düzeltmesiyle birlikte verilir².

Pratikte çoğu tez ve makalede Shapiro–Wilk tercih edilir. Ancak hangi testi kullanırsanız kullanın, sonucun örneklem büyüklüğüne bağlı olduğunu bilmeniz gerekir.

Örneklem Büyüklüğü Paradoksu

Ghasemi ve Zahediasl bu sorunu açıkça tarif eder: Küçük örneklemlerde normallik testlerinin sıfır hipotezini reddetme gücü düşüktür ve küçük örneklemler çoğu zaman testi “geçer”; büyük örneklemlerde ise normalden küçük bir sapma bile anlamlı sonuç verir². Bu durumu somut olarak göstermek için R’de üç dağılımdan (normal, hafif çarpık ve belirgin çarpık) farklı büyüklüklerde 1.000’er örneklem çekip her birine Shapiro–Wilk testi uyguladık.

Sonuç çarpıcıdır: Çarpıklığı 1,0 olan belirgin biçimde çarpık bir dağılımdan çekilen 30 gözlemlik örneklemlerin yalnızca %43,7’sinde test “normal değil” sonucunu vermiştir; yani örneklemlerin yarısından fazlası bu çarpıklığa rağmen testi geçmiştir. Öte yandan çarpıklığı yalnızca 0,45 olan hafif bir sapma, 500 gözlemde %95,2, 1.000 gözlemde %100 oranında “anlamlı” bulunmuştur; oysa büyük örneklemlerde bu tür küçük sapmaların parametrik testin sonuçlarını etkilemeyeceği bildirilmiştir². Gerçekten normal dağılımda ise ret oranı beklendiği gibi %5 civarında kalmıştır. Bu nedenle küçük örneklemde “Shapiro–Wilk anlamlı çıkmadı, demek ki veri normal” demek de, büyük örneklemde “Shapiro–Wilk anlamlı çıktı, demek ki t testi kullanılamaz” demek de yanıltıcı olabilir.

Gerçek Veriyle Uygulama: Doğum Ağırlığı Örneği

Yöntemi gerçek bir veri üzerinde göstermek için, istatistik eğitiminde yaygın biçimde kullanılan ve 1986’da ABD’deki Baystate Medical Center’da toplanan 189 doğumluk veri setini kullandık^10,11. Veri seti R’nin MASS paketinde birthwt adıyla yer alır¹⁰. İki sürekli değişkeni inceledik: bebeğin doğum ağırlığı ve annenin son adet dönemindeki kilosu.

Örneklem 50 ile 300 arasında olduğu için Kim’in önerdiği 3,29 eşiğini kullandık⁴. Doğum ağırlığında hem test hem z değerleri hem de Q-Q grafiği normal dağılımla uyumludur; bu değişken ortalama ve standart sapma ile özetlenebilir. Annenin kilosunda ise üç gösterge de aynı yönü işaret eder: sağa çarpık bir dağılım. Bu değişkeni ortanca ve çeyrekler arası aralık (ÇAA) ile özetlemek daha bilgilendiricidir^3,12. Logaritmik dönüşüm sonrasında bile Shapiro–Wilk p değeri 0,001’in altında kalmıştır; dönüşüm her zaman sorunu çözmez.

Aynı veri setinde sigara içen (n = 74) ve içmeyen (n = 115) annelerin bebeklerinin doğum ağırlığını karşılaştırdığımızda Welch t testi ortalama farkı 284 g (%95 GA: 79–489 g; p = 0,007), Mann–Whitney U testi ise p = 0,007 olarak bulmuştur. Grupların her biri normallik ölçütlerini karşıladığı için burada t testi ve güven aralığı birinci tercih olur; iki testin aynı sonuca ulaşması da kararın sağlamlığını gösterir.

Parametrik mi, Parametrik Olmayan mı?

Normallik değerlendirmesinin amacı doğru testi seçmektir. Aşağıdaki tablo en sık kullanılan parametrik testleri ve her birinin parametrik olmayan karşılığını özetler.

İki aşamalı test stratejisinin gizli sorunu

Yaygın bir uygulama şudur: Önce Shapiro–Wilk yapılır; anlamlı değilse t testi, anlamlıysa Mann–Whitney U testi kullanılır. Rochon ve arkadaşları bu iki aşamalı yaklaşımı simülasyonla incelemiştir. Ön testin hangi kola yönlendirdiğine bağlı olarak koşullu tip I hata oranlarının belirgin biçimde değiştiğini, buna karşın tüm prosedürün genel tip I hata oranının nominal düzeye yakın kaldığını göstermişlerdir. Yazarlara göre normallik, mümkünse incelenen evren için önceden temellendirilmeli; bu mümkün değilse destek pilot çalışma veya önceki çalışmalar gibi veri dışı kaynaklardan gelmelidir⁵. Pratik çıkarım: Test seçimini veri toplandıktan sonra p değerine göre değil, analiz planında, alan bilgisi ve önceki çalışmalara dayanarak yapın⁵.

Parametrik olmayan test her zaman “güvenli” değildir

Fagerland, büyük örneklemli tıp çalışmalarında t testinin yerine giderek daha sık parametrik olmayan testlerin kullanılmasını bir paradoks olarak tanımlar. Simülasyonunda ortalaması ve ortancası eşit, yalnızca yayılımı biraz farklı çarpık dağılımlarda Wilcoxon–Mann–Whitney testi, t testinden ortalama olarak daha küçük p değerleri üretmiş; standart sapmalar %10 farklı ve grup başına 1.000 gözlem olduğunda ağır çarpık verilerde p < 0,05 oranı %90’ı aşabilmiştir⁶. Fagerland’a göre bu yüksek ret oranları, bir gruptan rastgele seçilen değerin diğer gruptan seçilenden küçük olma olasılığının %50’den büyük olduğunu saptama gücü olarak yorumlanmalıdır; yani Mann–Whitney U testi ortalama farkını test etmez⁶. Büyük örneklemlerde ortalamalar arasındaki farkla ilgileniyorsanız t testi ve güven aralığı çoğu zaman daha doğru bir seçimdir^6,7.

Yöntem Bölümünde Nasıl Raporlanır?

Hakem ve jüri üyelerinin görmek istediği, hangi yöntemle normalliği değerlendirdiğiniz ve kararınızın gerekçesidir. Örnek bir cümle:

“Sürekli değişkenlerin dağılımı histogram, Q-Q grafiği, çarpıklık ve basıklık z değerleri ile Shapiro–Wilk testi kullanılarak değerlendirilmiştir. Normal dağılım gösteren değişkenler ortalama (standart sapma), normal dağılım göstermeyenler ortanca (çeyrekler arası aralık) olarak sunulmuştur. İki grup karşılaştırmasında normal dağılan değişkenler için Welch t testi, diğerleri için Mann–Whitney U testi kullanılmıştır. Analizler R 4.3.3 ile yapılmış, p < 0,05 anlamlı kabul edilmiştir.”

Kanıta dayalı kısa kontrol listesi

• Normalliği tek bir p değerine değil; grafik, çarpıklık ve basıklık ile test sonucunun birlikte değerlendirilmesine dayandırın^2,3,4.
• Küçük örneklemde anlamsız bir normallik testinin normalliği kanıtlamadığını unutmayın^2,8.
• Büyük örneklemde anlamlı bir normallik testini otomatik olarak “parametrik test kullanılamaz” diye yorumlamayın^2,7.
• 50’nin altındaki örneklemlerde Shapiro–Wilk testini tercih edin³.
• Test seçimini mümkünse analiz planında, önceki çalışmalara ve alan bilgisine dayanarak yapın⁵.
• Gruplar karşılaştırılıyorsa normalliği her grupta ayrı ayrı (ya da iki grubun artıklarını birleştirerek) değerlendirin⁵.
• Normal dağılmayan verileri ortanca ve yüzdelik aralıklarla, yaklaşık normal olanları ortalama (SS) ile özetleyin; kullandığınız testin varsayımlarının karşılandığını yöntem bölümünde belirtin¹².

Destek

Verinizin dağılımını değerlendirmek, test seçiminizi gözden geçirmek veya analizi birlikte planlamak isterseniz aşağıdaki hizmetlerimize göz atabilirsiniz. Analizler istatistikçilerimiz tarafından yürütülür; sonuçların yorumu ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir. Aldığınız istatistik desteğini makalenizin teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Shapiro SS, Wilk MB. An analysis of variance test for normality (complete samples). Biometrika. 1965;52(3-4):591-611. doi.org/10.1093/biomet/52.3-4.591
2. Ghasemi A, Zahediasl S. Normality tests for statistical analysis: a guide for non-statisticians. Int J Endocrinol Metab. 2012;10(2):486-9. doi.org/10.5812/ijem.3505; PMID: 23843808
3. Mishra P, Pandey CM, Singh U, Gupta A, Sahu C, Keshri A. Descriptive statistics and normality tests for statistical data. Ann Card Anaesth. 2019;22(1):67-72. doi.org/10.4103/aca.ACA_157_18; PMID: 30648682
4. Kim HY. Statistical notes for clinical researchers: assessing normal distribution (2) using skewness and kurtosis. Restor Dent Endod. 2013;38(1):52-4. doi.org/10.5395/rde.2013.38.1.52; PMID: 23495371
5. Rochon J, Gondan M, Kieser M. To test or not to test: preliminary assessment of normality when comparing two independent samples. BMC Med Res Methodol. 2012;12:81. doi.org/10.1186/1471-2288-12-81; PMID: 22712852
6. Fagerland MW. t-tests, non-parametric tests, and large studies: a paradox of statistical practice? BMC Med Res Methodol. 2012;12:78. doi.org/10.1186/1471-2288-12-78; PMID: 22697476
7. Lumley T, Diehr P, Emerson S, Chen L. The importance of the normality assumption in large public health data sets. Annu Rev Public Health. 2002;23:151-69. doi.org/10.1146/annurev.publhealth.23.100901.140546; PMID: 11910059
8. Le Boedec K. Sensitivity and specificity of normality tests and consequences on reference interval accuracy at small sample size: a computer-simulation study. Vet Clin Pathol. 2016;45(4):648-56. doi.org/10.1111/vcp.12390; PMID: 27556235
9. R Core Team. shapiro.test: Shapiro-Wilk Normality Test. R stats paketi belgeleri, R 4.3.3. stat.ethz.ch/R-manual/…/shapiro.test.html (Erişim: Ekim 2026)
10. Venables WN, Ripley BD. Modern Applied Statistics with S. 4. baskı. New York: Springer; 2002. (MASS paketi, birthwt veri seti) doi.org/10.1007/978-0-387-21706-2
11. Hosmer DW, Lemeshow S. Applied Logistic Regression. New York: Wiley; 1989. (birthwt veri setinin özgün kaynağı)
12. Lang TA, Altman DG. Basic statistical reporting for articles published in biomedical journals: the “Statistical Analyses and Methods in the Published Literature” or the SAMPL Guidelines. Int J Nurs Stud. 2015;52(1):5-9. doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2014.09.006; PMID: 25441757; EQUATOR Network: equator-network.org/reporting-guidelines/sampl/ (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• G*Power ile Örneklem Büyüklüğü Hesaplama: Adım Adım Rehber
• SPSS Anket Analizi: Adım Adım Rehber ve Gerçek Örnekler
• SPSS mi, R mi, STATA mi: Türk Tıp Araştırmacıları İçin En İyi İstatistik Yazılımı

Bu rehber, makalenizi bir dergiye göndermeden önce hazırlamanız gereken dosyaları, ScholarOne ve Editorial Manager sistemlerinde gönderimin adımlarını, durum (status) ifadelerinin anlamını ve yanıt için gerçekçi bekleme sürelerini resmî kaynaklar ve yayımlanmış verilerle açıklar.

Makaleniz bitti, hedef derginizi seçtiniz ve geriye yalnızca “gönder” düğmesine basmak kaldı. Ancak pratikte dergiye makale gönderme süreci, bir form doldurmaktan fazlasıdır: Dergiler gönderimleri çoğunlukla ScholarOne Manuscripts veya Editorial Manager gibi çevrim içi sistemler üzerinden alır; bu sistemler sizden dosyaları ve makale bilgilerini girmenizi ve sistemin oluşturduğu PDF’i kontrol etmenizi ister^1,4. Eksik bir adım, gönderimin “Incomplete” (tamamlanmamış) durumunda beklemesine ya da hakem değerlendirmesinden önce düzeltme için size geri gönderilmesine yol açabilir³. Bu yazıda süreci adım adım, sistemlerin ve kılavuzların resmî açıklamalarına dayanarak anlatıyoruz.

Göndermeden Önce: Dergi Kurallarını ve Dosyaları Hazırlayın

İlk iş, hedef derginin yazar rehberini (Instructions for Authors / Guide for Authors) baştan sona okumaktır. ICMJE önerileri de bazı ayrıntıların (örneğin tablo dipnotlarında kullanılan simgelerin) dergiden dergiye değiştiğini belirtir ve her derginin yazar yönergesine bakılmasını ister⁶. Gönderim sırasında en sık istenen dosya ve bilgiler şunlardır:

ICMJE ayrıca kelime sayısının özet, teşekkür, tablolar, şekil açıklamaları ve kaynaklar hariç hesaplanmasını ve bazı gönderim sistemlerinin dosyalar yüklenmeden önce şekil ve tablo sayısını istediğini belirtir⁶. Bu bilgileri gönderimden önce hazırlamak, form ekranlarında eksik bilgiyle karşılaşmanızı önlemeye yardımcı olur⁶.

Aynı makaleyi iki dergiye aynı anda göndermeyin

ICMJE açıkça, yazarların aynı makaleyi aynı ya da farklı dilde eşzamanlı olarak birden fazla dergiye göndermemesi gerektiğini belirtir⁷. Makale büyük ölçüde yayımlanmış bir çalışmayı raporluyorsa veya başka yerde gönderilmiş ya da kabul edilmiş bir makaleyle yakından ilişkiliyse, bu durum gönderim mektubunda açıkça belirtilmeli ve ilgili materyal editöre sunulmalıdır. Çalışma bir preprint sunucusunda paylaşıldıysa bunu dergiye bildirmek yazarın sorumluluğundadır⁷.

Yazar katkılarını CRediT ile tanımlayın

Yazar katkıları standart rollerle tanımlanabilir. CRediT (Contributor Roles Taxonomy), araştırma çıktılarına yapılan katkıları tanımlayan 14 rolden oluşan bir sınıflamadır ve 2022’de ANSI/NISO Z39.104-2022 standardı olarak onaylanmıştır⁸. Roller arasında kavramsallaştırma (Conceptualization), veri düzenleme (Data curation), biçimsel analiz (Formal analysis), yöntem (Methodology), denetim (Supervision), görselleştirme (Visualization), özgün taslak yazımı (Writing – original draft) ile gözden geçirme ve düzenleme (Writing – review & editing) yer alır⁸. Katkıları gönderimden önce ortak yazarlarla netleştirmek yararlıdır⁸.

ScholarOne Manuscripts ile Adım Adım Gönderim

ScholarOne Manuscripts, Clarivate tarafından sunulan bir çevrim içi gönderim sistemidir²; gönderim, derginin kendi ScholarOne sayfası üzerinden yapılır. Oxford University Press’in Science and Public Policy dergisi için yayımladığı yönerge süreci şöyle özetler (ayrıntılar dergiye göre değişebilir)¹:

1. Kayıt olun. Derginin ScholarOne sayfasında “New User?” bölümünden yeni kullanıcı olarak kaydolun, ardından giriş yapın¹.
2. Author Center’a geçin. Makale yükleme işlemleri yazar merkezinden (Author Center / Author Dashboard) başlatılır^1,2.
3. Adımları sırayla doldurun. Gönderim en fazla yedi adımdan oluşur ve her ekranda “Next” düğmesiyle bir sonraki adıma geçilir¹. Bu adımlarda makale bilgilerini (başlık ve özet dahil) ilgili alanlara girer ve ortak yazarların e-posta adreslerini verirsiniz¹; hangi alanların istendiği derginin yapılandırmasına göre değişir⁵.
4. Dosyaları yükleyin. Her dosyayı “Browse” ile seçip doğru “File content” türünü (ana metin, şekil, tablo, ek dosya vb.) atayın ve “Upload files” ile yükleyin. Sistem dosyalarınızı PDF’e dönüştürür¹.
5. PDF provasını kontrol edin. Yükleme sonrasında oluşturulan provayı görüntüleyip baştan sona okuyun¹.
6. Review & Submit. Provadan memnunsanız “Next” ile “Review & Submit” ekranına geçer, girdiğiniz bilgileri son kez kontrol edip gönderimi tamamlarsınız¹.

Gönderim sonrasında durumu izlemek için hesabınıza girip “Author” bölümüne, oradan Author Dashboard’daki “Submitted Manuscripts” listesine bakmanız yeterlidir². Karar verildikten sonra revizyon dosyaları da aynı merkezden, karar verilmiş makaleler bölümünden yüklenir¹.

Editorial Manager ile Adım Adım Gönderim

Editorial Manager, Elsevier’in destek sayfalarında ayrıntılı biçimde anlattığı diğer çevrim içi gönderim sistemidir^3,4. Mantık ScholarOne’a benzer: Derginin kendi sayfasında oturum açılır, gönderim başlatılır, dosyalar ve bilgiler girilir; adımlar derginin yapılandırmasına göre değişir⁵. Kritik fark, son adımdaki PDF onayıdır. Elsevier’in destek sayfasına göre tüm adımlar tamamlanıp PDF oluşturulduktan sonra, gönderimin hakem değerlendirmesi için dergiye iletilebilmesi için sorumlu yazarın PDF’i görüntüleyip onaylaması gerekir⁴. Onaylanmayan gönderim tamamlanmamış sayılır ve derginin ayarına göre size hatırlatma e-postaları gelebilir⁴.

Onay adımları şöyledir⁴:

1. “Submissions Waiting for Author’s Approval” (revizyonda “Revisions Waiting for Approval”) bölümünü açın.
2. “View Submission” ile PDF’i indirin veya açın ve doğruluğunu kontrol edin.
3. Düzeltme gerekiyorsa “Edit” ile değişiklik yapıp PDF’i yeniden oluşturun.
4. Etik ve kullanım koşullarına ilişkin onay kutusunu işaretleyin.
5. İşlem sütunundaki “Approve Submission” bağlantısına tıklayın. Gönderim “Submissions Being Processed” bölümüne geçer.

PDF’in oluşturulma süresi yüklediğiniz dosyaların boyutuna ve türüne göre değişir⁴. Revizyon gönderirken de aynı mantık geçerlidir: Makale “Submissions Needing Revision” altında bulunur, revize dosyalar yüklenir, PDF oluşturulur ve “Approve Revision” ile gönderilir; bazı dergiler hakem yorumlarına yanıtı ayrı bir Word dosyası olarak ister⁵.

Kapak Mektubu, Önerilen Hakemler ve Beyanlar

Kapak mektubu, gönderim mektubu olarak editöre ulaşır; çalışmanın sorusunu, temel bulgusunu ve derginin okuruna uygunluğunu kısaca ifade etmek için kullanılır. ICMJE, makale daha önce büyük ölçüde raporlanmış bir çalışmayla ya da başka yerde gönderilmiş bir makaleyle yakından ilişkiliyse bunun gönderim mektubunda belirtilmesini ister⁷. Bu nedenle kapak mektubu yalnızca bir nezaket metni değil, şeffaflık beyanının da bir parçasıdır.

Hakem önerisi alanı bulunan dergilerde süreci dürüst biçimde kullanmak gerekir. Springer Nature’dan Patel, yayın sürecinin makalelerin hakem değerlendirmesinden geçmesini sağlayacak biçimde sistematik olarak manipüle edildiği vakaları ve bu nedenle yapılan geri çekmeleri anlatır; COPE bu konuda yeni kılavuz ve akış şemaları yayımlamıştır¹⁰.

Beyanlar konusunda ICMJE, her yazar için çıkar ilişkisi ve faaliyet bildiriminin makalenin bir parçası olmasını ve destek kaynaklarının başlık sayfasında belirtilmesini ister; bildirimin biçimini ve yerini dergi belirler⁶. Bu nedenle formdaki bilgilerle ana metindeki beyanların birbiriyle uyumlu olmasına dikkat edin.

Gönderimde sık yapılan teknik hatalar

• Dosya türünü yanlış atamak: ScholarOne her dosya için doğru “File content” türünün seçilmesini ister¹.
• PDF’i kontrol etmeden onaylamak: Elsevier, PDF’i görüntülemeden onay verilemeyeceğini; bir düzeltme gerekiyorsa “Edit” ile gönderime dönüp PDF’i yeniden oluşturmanız gerektiğini belirtir⁴.
• Yazar listesini önceden kesinleştirmemek: Elsevier, yazar listesi ve sırasının ilk gönderimde kesin olarak verilmesini bekler; sonradan ekleme, çıkarma veya sıra değişikliği yalnızca istisnai durumlarda ve editörün takdirinde değerlendirilir⁵.
• Anonimlik kuralını gözden kaçırmak: Çift anonim dergilerde hakem PDF’i bazı dosya türlerini ve üst veriyi içermez⁴; yine de derginin yazar yönergesindeki anonimleştirme talimatlarını uygulayın.
• Gönderimi yarıda bırakmak: Editorial Manager’da PDF onaylanmadığı sürece gönderim hakem değerlendirmesi için dergiye iletilmez⁴.

Gönderim Durumları Ne Anlama Gelir?

Gönderimden sonra sistemdeki durum ifadesi tek bilgi kaynağınızdır. Elsevier’in Editorial Manager için yayımladığı açıklamalar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir³. Dergiler durum ifadelerini özelleştirebilir³; ScholarOne gibi diğer sistemlerde farklı ifadeler görebilirsiniz.

Durumun bir süre aynı kalması tek başına olumsuz bir işaret değildir; “Under Review” aşaması özellikle uzun sürebilir; Elsevier, inceleme süresinin dergiye ve hakemlerin bulunabilirliğine göre değiştiğini belirtir³. “Sent Back to Author” durumunda ise hakem süreci başlamadan önce e-postayla bildirilen değişiklikleri yapmanız gerekir³.

Ne Kadar Beklemeniz Gerekir?

Bekleme süresi alana ve dergiye göre büyük farklılık gösterir. Huisman ve Smits, yazarların SciRev platformuna bildirdiği yaklaşık 3500 hakem süreci deneyimini analiz etmiştir⁹. İlk hakem turunun ortalama süresi tüm alanlarda 13 haftadır; tıpta 8, halk sağlığında 9, doğa bilimlerinde 11 hafta iken sosyal bilimlerde 17, ekonomi ve işletmede 18 haftaya çıkmaktadır⁹. Tüm alanlarda yazarların yalnızca %19’u ilk yanıtı bir ay içinde, %68’i üç ay içinde almıştır⁹.

Aynı çalışmada hakeme gönderilmeden verilen ret kararlarının ortalama 12 günde (tıpta 10 günde) geldiği; kabul edilen makalelerde toplam hakem sürecinin ortalama 17 hafta sürdüğü ve ortalama 2,03 hakem turu içerdiği bildirilmiştir⁹. Yazarların revizyon için harcadığı süre ise ortalama 39 gündür⁹. Bu veriler yazarların bildirimlerine dayanır ve tek tek dergileri temsil etmeyebilir; yine de planlama için yararlı bir çerçeve sunar; hedef derginizin web sayfasında ilk karar süresi yayımlanıyorsa onu esas alın⁹.

Ne zaman editöre yazmalı?

Derginin yayımladığı süreler belirgin biçimde aşıldıysa, sistemdeki durumu kontrol ettikten sonra makale numaranızı belirterek güncel durumu soran kısa bir e-posta yeterlidir³. Başka bir dergiye geçmeyi düşünüyorsanız, eşzamanlı gönderim ilkesi nedeniyle yeni dergiye göndermeden önce mevcut gönderimin sonuçlandığından veya geri çekildiğinden emin olun⁷.

Gönderim Öncesi Kontrol Listesi

• Yazar rehberindeki biçim, kelime sınırı ve özet yapısı uygulandı mı⁶?
• Başlık sayfasında sorumlu yazarın iletişim bilgileri ve kelime sayısı var mı⁶?
• Şekil ve tablo sayısı ile dosyaları hazır mı⁶?
• Kapak mektubunda ilişkili yayın veya preprint belirtildi mi⁷?
• Yazar katkıları CRediT rolleriyle tanımlandı mı⁸?
• Etik kurul onayı, çıkar çatışması ve finansman beyanları derginin istediği biçimde mi⁶?
• Sistemin oluşturduğu PDF baştan sona kontrol edildi ve (Editorial Manager’da) onaylandı mı^1,4?
• Gönderimden sonra durum “Submitted to Journal” veya eşdeğerine geçti mi³?

Destek

Kapak mektubunuzu hazırlamak veya makalenizi hedef derginin yazım kurallarına göre düzenletmek için destek alabilirsiniz. Gönderim işlemi ve beyanlar yazarların sorumluluğundadır; ICMJE, yazım ve dil düzenleme desteğinin yazarlık gerektirmediğini, bu katkıların teşekkür bölümünde belirtilmesini önerir¹¹. Herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Oxford University Press. Science and Public Policy: Online Submission (ScholarOne Manuscripts). academic.oup.com/spp (Erişim: Ekim 2026)
2. Clarivate. ScholarOne Manuscripts: For Authors. clarivate.com (Erişim: Ekim 2026)
3. Elsevier Support. What does the status of my submission mean in Editorial Manager? elsevier.support (Erişim: Ekim 2026)
4. Elsevier Support. How can I approve my submission? elsevier.support (Erişim: Ekim 2026)
5. Elsevier Support. How do I revise my submission in Editorial Manager? elsevier.support (Erişim: Ekim 2026)
6. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Preparing a Manuscript for Submission to a Medical Journal. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
7. ICMJE. Overlapping Publications. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)
8. NISO. CRediT – Contributor Roles Taxonomy (ANSI/NISO Z39.104-2022). credit.niso.org (Erişim: Ekim 2026)
9. Huisman J, Smits J. Duration and quality of the peer review process: the author’s perspective. Scientometrics. 2017;113(1):633-50. doi.org/10.1007/s11192-017-2310-5; PMID: 29056794
10. Patel J. New COPE guidelines on publication process manipulation: why they matter. Res Integr Peer Rev. 2018;3:13. doi.org/10.1186/s41073-018-0059-x; PMID: 30505466
11. ICMJE. Defining the Role of Authors and Contributors. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Cover Letter Nasıl Yazılır? Şablon ve Gerçek Örneklerle Rehber
• Desk Reject Ne Demek? Nedenleri ve Nasıl Önlenir
• Major Revision Ne Demek? Minor Revision Farkı ve Sonraki Adımlar

Bu rehber, dergi etki faktörünün (Journal Impact Factor, JIF) Clarivate’in resmî tanımına göre nasıl hesaplandığını, “iyi” bir etki faktörünün neden alana göre değiştiğini ve bir dergiyi yalnızca bu sayıya bakarak seçmenin neden yanıltıcı olabileceğini gerçek verilerle açıklar.

“Impact factor kaç olmalı?” sorusunun tek bir yanıtı yoktur. Tıpta 2 olan bir değer ortalama sayılabilirken, matematikte aynı değer alanın üst dilimlerine işaret edebilir. Üstelik bir derginin etki faktörü, o dergide yayımlanan tek bir makalenin ne kadar atıf alacağını söylemez. Bu yazıda önce etki faktörünün resmî tanımını, ardından alanlar arası farkları ve dergi içi atıf dağılımını gösteren verileri, son olarak dergi seçerken kullanabileceğiniz pratik bir yöntemi ele alıyoruz.

Etki Faktörü Nedir ve Nasıl Hesaplanır?

Etki faktörü, Eugene Garfield ve Irving Sher tarafından Science Citation Index’e eklenecek dergilerin seçimine yardımcı olmak amacıyla geliştirilmiştir^1,2. Bugün Clarivate’in Journal Citation Reports (JCR) veri tabanında yıllık olarak yayımlanır. Clarivate’in tanımına göre etki faktörü, JCR yılında dergiye yapılan ve derginin önceki iki yılda yayımladığı yayınlara yönelen atıfların, aynı iki yılda yayımlanan “atıf alabilir” yayınların (makaleler ve derlemeler) sayısına bölünmesiyle bulunur¹.

Tablodaki sayılar yalnızca hesaplamayı göstermek için seçilmiştir. Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı şudur: Paydaki atıflar dergideki her türlü içeriğe yapılabilir, ancak paydada yalnızca makale ve derlemeler sayılır¹. Bu asimetri, çok sayıda editöryal yazı veya mektup yayımlayan dergilerin değerini etkileyebilir.

Son yıllardaki önemli değişiklikler

• Tüm Web of Science dergilerine JIF: 2023 JCR sürümüyle birlikte Arts & Humanities Citation Index ve Emerging Sources Citation Index (ESCI) dergilerine de etki faktörü verilmeye başlanmıştır¹.
• Tek ondalık: Aynı sürümde JIF üç ondalık basamaktan bir ondalık basamağa geçmiştir. Clarivate bu değişikliğin “sahte kesinliği” ortadan kaldırmayı amaçladığını belirtir; bunun sonucu olarak sıralamalarda daha fazla eşitlik oluşur ve eşit değerli dergiler aynı sıra ve çeyreği paylaşır¹.
• Erken görünüm (early access): 2021 JCR sürümünden itibaren erken görünüm tarihi ile son yayın tarihi farklı yıllarda olan içerikte erken görünüm tarihi esas alınmaktadır¹.

“İyi” Etki Faktörü Alana Göre Değişir

Atıf alışkanlıkları alanlar arasında büyük farklılık gösterir: Bazı alanlarda makaleler kısa sürede yoğun atıf alır, bazılarında atıflar yıllara yayılır ve kitaplar ön plandadır. Seglen, 1997’de BMJ’de yayımlanan klasik makalesinde etki faktörünün alanlar arasında karşılaştırma için uygun olmadığını ve araştırma değerlendirmesinde kullanılmaması gerektiğini savunmuştur³. Leiden Manifestosu da araştırma metriklerinin alanlar arasındaki yayın ve atıf pratiği farklarını hesaba katması gerektiğini vurgular⁵.

Bu farkı somut olarak görmek için açık bibliyometrik veri tabanı OpenAlex’te farklı alanlardaki dergilerin “iki yıllık ortalama atıf” değerlerini karşılaştırdık^7,8. Bu ölçüt Clarivate’in etki faktörü değildir, ancak aynı iki yıllık pencere mantığına dayanır.

Şekil 1’e göre fark nettir: Taradığımız dergilerde ortanca değer mühendislikte 4,07, tıpta 2,01, matematikte 0,98, sosyal bilimlerde 0,25’tir. Yani matematikte 2 olan bir dergi alanının üst dilimindeyken tıpta aynı değer ortancanın hemen üzerinde kalır. “Impact factor kaç olmalı?” sorusunu yanıtlamanın doğru yolu, mutlak bir sayı aramak yerine derginin kendi kategorisi içindeki konumuna bakmaktır.

Kategori İçi Konum: Çeyrekler ve JCI

JCR, her derginin konu kategorisindeki sırasını ve çeyreğini (Q1–Q4) verir. Çeyrek, derginin sıra numarasının kategorideki toplam dergi sayısına bölünmesiyle bulunan değere göre belirlenir; aynı etki faktörüne sahip dergiler aynı sırayı ve aynı çeyreği paylaşır¹. Örneğin Clarivate’in örneğinde 10 dergilik bir kategoride 7. sıradaki dergi 0,7 değeriyle Q3’te yer alır¹.

Clarivate, alanlar arası karşılaştırmayı kolaylaştırmak için ayrıca Journal Citation Indicator (JCI) adlı bir ölçüt yayımlar. JCI, derginin son üç yılda yayımladığı makale ve derlemelerin kategoriye göre normalize edilmiş atıf etkisinin (CNCI) ortalamasıdır; alan, makale yaşı ve makale türüne göre normalize edildiği için farklı alanlardaki dergileri karşılaştırmaya etki faktöründen daha uygundur¹.

Etki Faktörü Tek Bir Makale Hakkında Ne Söyler?

Etki faktörü bir ortalamadır ve atıf dağılımları son derece çarpıktır. Birkaç çok atıf alan makale ortalamayı yükseltirken makalelerin çoğu bu ortalamanın altında kalır. Larivière ve arkadaşları, dergilerin etki faktörünün altında yatan atıf dağılımlarını yayımlamak için basit bir yöntem önermiş ve farklı etki faktörlerine sahip dergilerin atıf dağılımlarının büyük ölçüde örtüştüğünü, dolayısıyla tek bir makalenin atıf performansının etki faktöründen çıkarılamayacağını göstermiştir⁶.

Aynı olguyu Türkiye’den bir dergide de görebiliriz. Balkan Medical Journal’da 2022–2023’te yayımlanan araştırma ve derleme makalelerinin OpenAlex’teki atıf sayılarını inceledik⁷.

Şekil 2’ye göre bu dergideki makalelerin yaklaşık dörtte üçü dergi ortalamasının altında atıf almıştır ve ortanca makale ortalamanın yarısından az atıfa sahiptir. Bu, dergiye özgü bir durum değil, atıf dağılımlarının genel bir özelliğidir^3,6. Sonuç olarak yüksek etki faktörlü bir dergide yayımlanmak makalenin çok atıf alacağını garanti etmez; düşük etki faktörlü bir dergideki iyi bir makale de çok atıf alabilir.

Araştırma Değerlendirmesinde Etki Faktörü: DORA ve Leiden Manifestosu

2012’de Amerikan Hücre Biyolojisi Derneği’nin yıllık toplantısında hazırlanan San Francisco Araştırma Değerlendirmesi Bildirgesi (DORA), genel önerisinde etki faktörü gibi dergi temelli ölçütlerin tek tek makalelerin kalitesinin vekili olarak, bir araştırmacının katkısını değerlendirmek için ya da işe alım, yükseltme ve fon kararlarında kullanılmamasını önerir⁴. Leiden Manifestosu da nicel ölçütlerin uzman değerlendirmesini desteklemesi, onun yerini almaması gerektiğini ilke olarak belirler⁵.

Türkiye’de ise doçentlik, akademik teşvik ve kurum içi yükseltme kuralları dergi dizinlerini ve çeyrekleri sıklıkla kullanır. Bu nedenle pratikte iki şeyi birlikte gözetmek gerekir: Başvurunuzun tabi olduğu kuralların istediği dizin ve çeyrek koşulunu karşılamak ve dergiyi, makalenizin doğru okuyucuya ulaşacağı yer olarak seçmek. Kurallar için Q1 dergi sorgulama ve SCI dergi sorgulama rehberlerimizi kullanabilirsiniz.

Etki Faktörü Hakkında Yaygın Yanlış İnanışlar

Bir derginin web sitesinde beyan ettiği etki faktörünü de doğrulamadan kabul etmeyin. Etki faktörü yalnızca Clarivate’in JCR veri tabanında yayımlanır¹; farklı adlarla sunulan ve benzer görünen ölçütler etki faktörü değildir. Kurumunuzun JCR erişimi yoksa kütüphanenizden destek isteyebilirsiniz.

Dergi Seçerken Etki Faktörünü Doğru Kullanmak

1. Kapsam uyumu ile başlayın. Derginin amaç ve kapsamı makalenizin konusu ve yöntemiyle örtüşmüyorsa etki faktörü ne kadar yüksek olursa olsun o dergi doğru adres olmayabilir. Think. Check. Submit. kontrol listesinin ilk sorusu, dergide daha önce makale okuyup okumadığınızdır⁹.
2. Kategori içi konuma bakın. Bir dergi birden fazla kategoride listelenebilir; sıra ve çeyrek her kategori için ayrı hesaplanır, dolayısıyla derginin kendi kategorisindeki çeyreğini ve sıralamasını kontrol edin¹.
3. Birden fazla ölçüte bakın. JIF iki yıllık atıf ortalamasıdır; JCI ise son üç yılın alan normalize edilmiş atıf etkisini gösterir¹. Tek bir göstergeye dayanmak yerine birkaçını birlikte değerlendirmek önerilir⁵.
4. Eğilimi izleyin. Tek bir yılın değeri ve çeyreği, tek ondalığa geçiş gibi yöntem değişikliklerinden etkilenebilir; eşit değerli dergilerin artması çeyrek dağılımını kaydırır. Son birkaç yılın değerine bakın¹.
5. Dergi kalitesinin diğer göstergelerine bakın. Hakemlik sürecinin açıklığı, ücretlerin şeffaflığı, yayıncının kimliği ve derginin dizinlenme durumu gibi unsurları Think. Check. Submit. kontrol listesiyle sorgulayın; liste derginin COPE üyeliğini ve DOAJ gibi listelerde yer alıp almadığını da sorar⁹.
6. Makaleyi dergiye göre hazırlayın. Gönderimden önce yazar rehberini satır satır kontrol edin ve çalışma tasarımınıza uygun raporlama kılavuzunu izleyin; ICMJE, dergilerin yazarlardan bu kılavuzlara uymalarını istemesini teşvik eder ve kaynak olarak EQUATOR Network’ü önerir¹⁰.

Destek

Makalenizi hedef derginin yönergelerine göre hazırlarken dil, akış ve biçim konusunda destek almak isterseniz makale düzenleme hizmetimizi, dergi seçimi için yayın destek hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Yazarlık ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir; aldığınız dil ve yazım desteğini makalenizin teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Kabul kararı dergiye aittir; herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Clarivate. Journal Citation Reports Reference Guide. Haziran 2023 (JIF tanımı, 2023 değişiklikleri, çeyrek ve eşitlik kuralları, JCI, erken görünüm politikası). Kopya: hub.uoa.gr/…/JCR-Reference-Guide-2023-11.pdf; güncel sürüm: clarivate.com (Erişim: Ekim 2026)
2. Garfield E. The history and meaning of the journal impact factor. JAMA. 2006;295(1):90-3. doi.org/10.1001/jama.295.1.90; PMID: 16391221
3. Seglen PO. Why the impact factor of journals should not be used for evaluating research. BMJ. 1997;314(7079):498-502. doi.org/10.1136/bmj.314.7079.497; PMID: 9056804
4. San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA). 2012. sfdora.org/read (Erişim: Ekim 2026)
5. Hicks D, Wouters P, Waltman L, de Rijcke S, Rafols I. Bibliometrics: the Leiden Manifesto for research metrics. Nature. 2015;520(7548):429-31. doi.org/10.1038/520429a; PMID: 25903611
6. Larivière V, Kiermer V, MacCallum CJ, McNutt M, Patterson M, Pulverer B, et al. A simple proposal for the publication of journal citation distributions. bioRxiv [preprint]. 2016. doi.org/10.1101/062109
7. OpenAlex. Sources ve Works API: dergi “2yr_mean_citedness” değerleri ve Balkan Medical Journal 2022–2023 makale atıf sayıları; sorgu tarihi 4 Ekim 2026. docs.openalex.org
8. Priem J, Piwowar H, Orr R. OpenAlex: a fully-open index of scholarly works, authors, venues, institutions, and concepts. arXiv. 2022. doi.org/10.48550/arXiv.2205.01833
9. Think. Check. Submit. Journals checklist (dergi seçimi kontrol listesi). thinkchecksubmit.org/journals (Erişim: Ekim 2026)
10. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Preparing a manuscript for submission to a journal (raporlama kılavuzları). icmje.org/recommendations/browse/manuscript-preparation/preparing-for-submission.html (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Q1 Dergi Sorgulama: JCR ve SCImago ile Adım Adım Kontrol
• h-İndeks Nedir ve Nasıl Artırılır: Akademik Etkinlik Metrikleri
• Scopus Dergi Listesi Türkiye 2026: Türk Dergileri ve Kontrol Yolu

Bu rehber, dergiden gelen “major revision” ve “minor revision” kararlarının ne anlama geldiğini, revizyonun nasıl planlanacağını ve hakem yanıt mektubunun nasıl yazılacağını yayımlanmış veriler ve dergilerin resmî kurallarıyla açıklar.

Aylar süren bekleyişin ardından e-postanızdaki karar satırında “major revision” ifadesini görmek çoğu araştırmacıda karışık duygular uyandırır: Makale reddedilmemiştir, ama kabul de edilmemiştir. Doğru okunduğunda bu karar, editörün çalışmanıza koşullu bir yatırım yapmaya hazır olduğunu ve sizden belirli koşulları yerine getirmenizi beklediğini gösterir⁴. Bu yazıda major revision ne demek, minor revision ile farkı nedir, revizyon sonrası makaleyi hangi olasılıklar bekler ve yanıt mektubu nasıl hazırlanır sorularını, dergilerin resmî kurallarına ve yayımlanmış verilere dayanarak ele alıyoruz.

Dergi Karar Türleri: Major ve Minor Revision Nerede Durur?

Hakem değerlendirmesinin ardından editör kararı çoğunlukla dört temel kategoriden birine girer. Örneğin PLOS ONE, editörlerin kullanabildiği karar türlerini “Reject, Major revision, Minor revision, Accept” olarak sıralar². TÜBİTAK’ın yayımladığı Turkish Journal of Chemistry de hakemlerin küçük revizyon, büyük revizyon, revizyonsuz kabul veya ret önerebileceğini belirtir⁶. Karar adları dergiden dergiye küçük farklar gösterse de anlamları benzerdir:

Bu iki revizyon kararı arasındaki temel fark, istenen değişikliğin derinliğidir. Minor revision genellikle metnin bilimsel iskeletine dokunmayan düzeltmeleri kapsar. Major revision ise çoğu zaman yöntemin açıklanması, ek analiz, yeniden yorumlama veya bölümlerin yeniden yapılandırılması gibi makalenin okunuşunu etkileyebilecek değişiklikler ister. Nakayama, major revision kararını editör ve hakemlerin “koşullu bir yatırımı” olarak tanımlar: Konu ilgilidir ve soru dergiye uygundur, ancak makale henüz yayına hazır değildir⁴.

Veriler Ne Söylüyor? İlk Karar ve Revizyon Sonrası Kabul

Revizyon kararlarının gerçekte nasıl sonuçlandığını gösteren yayımlanmış veriler sınırlıdır; ancak bazı dergiler kendi süreçlerini şeffaf biçimde analiz etmiştir. American Journal of Roentgenology (AJR), Temmuz–Aralık 2012 döneminde gelen 696 özgün araştırma makalesini incelemiştir. Yeni gönderimlere verilen ilk kararlar şöyledir: kabul %0,3, minor revision %8,5, major revision %19,7, hakem değerlendirmesi sonrası ret %65,1 ve hakeme gönderilmeden ret %6,5¹.

Aynı çalışmada, birinci ve ikinci yeniden gönderimlerde major revision kararı almış makalelerin %40,0–55,2’si, minor revision kararı almış makalelerin ise %91,5–94,7’si kabul edilmiştir¹. Birinci gönderimde major revision kararı alan makalelerin %84,7’si, minor revision kararı alanların %98,3’ü ise sonunda kabul edilmiştir¹. Bu veri tek bir dergiden ve belirli bir dönemden gelmektedir; sizin derginizdeki oranlar farklı olabilir. Yine de iki önemli mesaj taşır: İlk turda doğrudan kabul çok nadirdir ve major revision, kabule giden yolda önemli bir eşik olsa da sonucu garanti etmez.

Bu nedenle major revision kararını ne “neredeyse kabul edildi” ne de “kibarca reddedildi” şeklinde okumak doğrudur. Nakayama’nın da vurguladığı gibi, kararı neredeyse kabul sanıp aceleyle yüzeysel değişiklik yapmak ya da yumuşatılmış bir ret sanıp eksik yanıt vermek, aynı hatanın iki farklı yüzüdür⁴.

Karar Mektubunu Okuma ve Revizyonu Planlama

İlk okumada duygusal tepki vermek doğaldır. Nakayama, yorumları mesafeli bir gözle okumayı ve tek tek maddelerin arkasındaki yapısal sorunu görmeyi önerir; yorumlara yalnızca işaretlenecek bir kontrol listesi gibi yaklaşmaya karşı uyarır⁴. Kaynaklardaki ilkelere dayanarak şu sıra izlenebilir:

1. Karar mektubunu ve yorumları mesafeli bir gözle okuyun. Yorumların ardındaki yapısal sorunu görmek, madde madde düzeltmekten daha önemlidir⁴.
2. Yorumları bir tabloya aktarın. Her yorumu numaralandırın; birden fazla konu içeren yorumları alt maddelere bölün. Noble, her noktaya ayrı ayrı yanıt verilmesini ve çok konulu maddelerin parçalanmasını önerir⁵.
3. Yorumları türüne göre sınıflandırın: yalnızca açıklama gerektirenler, ek analiz veya veri gerektirenler, katılmadığınız ve gerekçeli yanıt vereceğiniz noktalar. Öncelik, makalenin çerçevesini ve katkısını ilgilendiren temel kaygılara verilmelidir⁴.
4. Süreyi hesaplayın. Dergilerin revizyon süreleri farklıdır. Örneğin PLOS Genetics, major revision için 60 gün, minor revision için 30 gün süre tanır ve kısa süreli uzatım verebildiğini belirtir³. Kendi derginizin karar mektubundaki tarihi esas alın; süre yetmeyecekse editöre son tarihten önce yazın³.
5. Ortak yazarlarla birlikte karar verin. Önce seçenekleri ve maliyet-yarar dengesini tartıştığınız bir iç taslak, ardından hakemlerin göreceği ayrı bir yanıt belgesi hazırlayın⁵.

Revize Gönderimde Hangi Dosyalar İstenir?

Dergiler revizyonla birlikte genellikle üç temel belge ister. PLOS Genetics bunları açıkça sıralar: temiz (değişiklikleri işlenmiş) makale dosyası, değişiklikleri gösteren işaretli kopya ve hakemlere yanıt belgesi; güncellenmişse şekiller ve ek dosyalar da ayrıca yüklenir³. Aynı sayfa, değişiklikleri göstermenin en iyi yolu olarak Microsoft Word’deki “Değişiklikleri İzle” özelliğini önerir ve yanıt belgesinde her hakemin ve editörün her yorumuna yanıt verilmesini, yapılan değişikliklerin listelenmesini ister³.

Türkiye’den bir örnek de aynı yaklaşımı gösterir. Turkish Journal of Chemistry, yazarların hakem yorumlarını ele almasını ve yaptıkları değişiklikleri satır numaraları ve yapılan değişikliğin tam ifadesiyle ayrıntılandırmasını ister; bu koşulları karşılamayan revizyonların düzeltilmek üzere yazarlara geri gönderileceğini belirtir⁶. Bu nedenle revizyondan önce derginizin yazar rehberini ve karar mektubundaki teknik talimatları dikkatle okuyun.

Hakem Yanıt Mektubu Nasıl Yazılır?

Yanıt mektubu, revizyonun en az makale kadar önemli parçasıdır; çünkü editör ve hakemler değişiklikleri önce bu belge üzerinden değerlendirir. Noble’ın “hakemlere yanıt için on basit kural” makalesi bu konuda yol gösteren bir rehberdir⁵. Kuralları uygulamaya dönük olarak şöyle özetleyebiliriz:

• Kısa bir genel özetle başlayın, ardından hakem yorumlarının tamamını alıntılayıp her birinin altına yanıtınızı yazın⁵.
• Her yoruma, mümkünse doğrudan bir yanıtla başlayın (“Katılıyoruz”, “Evet, analiz eklendi”); ayrıntıyı sonra verin⁵.
• Yanıtı kendi içinde anlaşılır kılın: Metne eklediğiniz cümleleri yanıt belgesine de alıntılayın, böylece hakem makaleyi açmadan değişikliği görebilsin⁵.
• Yazı biçimiyle yol gösterin: Hakem yorumu, yanıtınız ve metinden alıntılanan değişiklik farklı yazı tipi, renk veya girintiyle ayrılmalıdır⁵.
• Hakem anlamadıysa sorumluluğu üstlenin: Yanlış anlaşılma çoğu zaman metnin yeterince açık olmamasından kaynaklanır; metni netleştirip yeni hâlini alıntılayın⁵.
• Mümkün olduğunda isteneni yapın; ek analizin makaleye girmemesi gerektiğini düşünseniz bile sonucunu yanıtta raporlayın⁵.
• Gerekirse yanıtı iki kez yazın: İlk taslak içinizi dökmek içindir; gönderilecek olan ikinci, profesyonel sürümdür⁵.

Aşağıdaki tablo, yanıt belgesinin bir bölümünün nasıl görünebileceğini göstermek için hazırlanmış kurgusal bir örnektir. Uluslararası dergilerde yanıt mektubu makalenin diliyle, genellikle İngilizce yazılır; tablodaki ifadeler Türkçeye çevrilmiştir.

Hakemle aynı fikirde değilseniz

Her yorumu kabul etmek zorunda değilsiniz; ancak her yoruma yanıt vermek zorundasınız. Katılmadığınız bir noktada saygılı bir dille gerekçenizi açıklayın ve mümkünse kaynakla destekleyin. Noble, hakemin anlamadığı bir noktanın makaleyi okuyacak diğer okurlar için de belirsiz olabileceğini hatırlatır; bu nedenle katılmasanız bile metinde kısa bir açıklama veya sınırlılık cümlesi eklemek çoğu zaman en iyi çözümdür⁵. Nakayama da yanıt formunun doğru kullanılmasını, değişikliklerin kolay bulunabilir olmasını ve hakem emeğine saygı gösterilmesini vurgular⁴.

Hakem kendi yayınlarına atıf istiyorsa

Önerilen kaynak çalışmanızla doğrudan ilgiliyse eklemek metni güçlendirebilir. Ancak hakemlerin kendi makalelerine atıf yapılmasını bir gereklilik olarak önermesi ve editörün bunu zorunlu koşul olarak kabul etmesi, COPE (Committee on Publication Ethics) tarafından zorlayıcı atıf manipülasyonu örnekleri arasında anılmaktadır⁸. Böyle bir durumda kaynağı eklemek yerine konuyu yanıt mektubunda veya editöre yazacağınız ayrı bir notta nazikçe dile getirebilirsiniz⁵. COPE’nin hakemler için etik rehberi de hakem değerlendirmelerinin nesnel ve yapıcı olmasını, yazarlara açık ve yararlı geri bildirim sunmasını bekler⁷.

Yanıt belgesinin giriş bölümü

Yanıt belgesi, editöre hitap eden kısa bir girişle açılmalıdır. Bu bölümde hakemlere ve editöre teşekkür edilir, revizyonun ana hatları üç dört maddede özetlenir ve belgenin nasıl okunacağı açıklanır (örneğin “hakem yorumları italik, yanıtlarımız düz yazı, metne eklenen cümleler tırnak içinde verilmiştir”). Noble’ın ilk kuralı da tam olarak budur: önce genel bir özet, ardından yorumların tamamı ve her birinin altında yanıt⁵. Özet bölümü, revizyonun kapsamını tek bakışta gösterdiği için özellikle birden fazla hakemin bulunduğu dosyalarda editörün işini kolaylaştırır.

Girişte savunmacı bir dil kullanmaktan kaçının; bir hakemin eleştirisi nezaketsiz olsa bile karşılık nezaketli kalmalıdır⁵. “Hakemlerin değerli katkıları sayesinde makalemiz güçlenmiştir” gibi tek bir teşekkür cümlesi yeterlidir; asıl ikna gücü, yanıtların açıklığından ve değişikliklerin kolay bulunabilmesinden gelir⁴.

Revizyonda Sık Yapılan Hatalar

Editörlerin ve rehberlerin en sık dile getirdiği sorunlar, büyük ölçüde yanıtın biçimi ve eksiksizliğiyle ilgilidir:

• Yorumların bir kısmını yanıtsız bırakmak. Hakemlerin sık yakındığı noktalardan biri, birden fazla konu içeren bir yorumun yalnızca bir bölümüne yanıt verilmesi veya bazı noktaların hiç yanıtlanmamasıdır⁵.
• “Düzeltildi” demekle yetinmek. Değişikliğin nerede ve nasıl yapıldığını göstermeyen yanıtlar, hakemi metinde arama yapmaya zorlar. Bazı dergiler bu nedenle satır numarası ve değişikliğin tam ifadesini açıkça şart koşar⁶.
• İşaretli kopyayı unutmak veya değişiklikleri gizlemek. PLOS Genetics gibi dergiler, değişiklikleri gösteren işaretli kopyayı revize gönderimin istenen bileşenleri arasında sayar³.
• Ek analiz istenen noktada yalnızca metin değiştirmek. Hakem yeni bir analiz istediyse sonucunu raporlamak, makaleye girmese bile yanıtta sunmak beklenir⁵.
• Son tarihi kaçırmak. Süre aşıldığında dosyanın ne olacağı derginin kararına kalır. PLOS Genetics gibi dergiler talep üzerine kısa uzatım verebildiğini açıkça belirtir; bu nedenle ihtiyacı son tarihten önce bildirmek en güvenli yoldur³.
• Revizyonla yeni hatalar eklemek. Yeni analizlerle değişen sayıların özet, tablo ve tartışmada güncellenmemesi, hakemin güvenini zedeler.

Revizyon Sonrası Süreç: Ne Olur?

Revize metin gönderildikten sonra karar süreci dergiye göre değişir. PLOS ONE’da revize makale çoğu durumda aynı akademik editöre atanır; editör kendi değerlendirmesi ve yanıt mektubunuza dayanarak yeni bir karar verebilir ya da dış hakemlerden yeniden görüş isteyebilir². Major revision sonrasında revize metnin yeniden hakem değerlendirmesine girmesi ve ikinci bir revizyon turu istenmesi mümkündür. AJR verisinde birinci ve ikinci yeniden gönderimler ayrı ayrı izlenmiş, hatta üçüncü yeniden gönderime ulaşan makaleler de bulunmuştur; yani bazı makaleler birden fazla revizyon turundan geçmiştir¹.

Hakemlerin sık yakındığı noktalardan biri bazı yorumların yanıtsız kalmasıdır⁵. Bu nedenle ilk revizyonda her yorumu kapatmak, aynı konuların ikinci turda yeniden gündeme gelme riskini azaltır. Revizyondan sonra ret kararı gelirse, hakem raporlarını kullanarak metni güçlendirip başka bir dergiye göndermek mümkündür; yeni dergiye geçerken kapak mektubunu ve biçimi o derginin kurallarına göre yeniden hazırlamayı unutmayın.

Kısa kontrol listesi

• Karar mektubundaki son tarihi ve teknik talimatları not ettiniz mi³?
• Her yorum numaralandırıldı ve tek tek yanıtlandı mı⁵?
• Her yanıt, metindeki değişikliğin yerini (satır, tablo, şekil) gösteriyor mu^3,6?
• Temiz kopya, işaretli kopya ve yanıt belgesi ayrı dosyalar olarak hazır mı³?
• Katılmadığınız noktalarda gerekçe ve kaynak verdiniz mi⁵?
• Değişiklikler özet, tablolar, şekiller ve kaynak listesinde tutarlı ve kolay bulunabilir mi^3,4?

Destek

Hakem yorumlarını sınıflandırmak ve yanıt mektubunu yapılandırmak için destek alabilirsiniz; metnin dil düzenlemesi ise Makale Düzenleme paketleriyle ayrıca alınabilir. Yanıtların bilimsel içeriği ve son kararlar her zaman yazarlara aittir; herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz. ICMJE ilkeleri, yazım yardımı ve dil editörlüğü gibi katkıları sağlayanların yazar olarak değil, katkıda bulunan olarak belirtilmesini önerir⁹; aldığınız desteği derginin kurallarına göre teşekkür bölümünde bildirmenizi öneririz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Rosenkrantz AB, Harisinghani M. Metrics for original research articles in the AJR: from first submission to final publication. AJR Am J Roentgenol. 2015;204(6):1152-6. doi.org/10.2214/AJR.14.13944; PMID: 26001223
2. PLOS ONE. Editorial and Peer Review Process. journals.plos.org/plosone (Erişim: Ekim 2026)
3. PLOS Genetics. Revising Your Manuscript. journals.plos.org/plosgenetics (Erişim: Ekim 2026)
4. Nakayama DK. Turning a major revision request into an accepted manuscript: how to respond to reviewers’ comments. Am Surg. 2026;92(4):1068-70. doi.org/10.1177/00031348261416462; PMID: 41549524
5. Noble WS. Ten simple rules for writing a response to reviewers. PLoS Comput Biol. 2017;13(10):e1005730. doi.org/10.1371/journal.pcbi.1005730; PMID: 29023444
6. TÜBİTAK. Turkish Journal of Chemistry: Peer Review Policy. journals.tubitak.gov.tr/chem (Erişim: Ekim 2026)
7. COPE Council. Ethical guidelines for peer reviewers (English). Committee on Publication Ethics; sürüm 2, 2017. doi.org/10.24318/cope.2019.1.9
8. COPE. Discussion document: Citation manipulation. Committee on Publication Ethics; 2019. doi.org/10.24318/cope.2019.3.1
9. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Defining the Role of Authors and Contributors. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. icmje.org (Erişim: Ekim 2026)

İlgili Yazılar

• Hakem Yorumlarına Nasıl Cevap Verilir: Pratik Rehber ve Örnekler
• Desk Reject Ne Demek? Nedenleri ve Nasıl Önlenir
• Cover Letter Nasıl Yazılır? Şablon ve Gerçek Örneklerle Rehber

Bu rehber, TR Dizin’de hangi dergilerin yer aldığını resmî arama verisiyle analiz eder, bir derginin TR Dizin durumunu yıl bazında nasıl kontrol edeceğinizi gösterir ve ULAKBİM’in dergi kabul ve değerlendirme kriterlerini maddeler halinde özetler.

TR Dizin, TÜBİTAK ULAKBİM tarafından yürütülen ulusal dizindir ve Türkiye’deki hakemli dergilerin önemli bir kısmını kapsar. Kökeni 1990’ların başındaki Ulusal Veri Tabanlarına uzanır; Ulusal Tıp Veri Tabanı gibi ayrı veri tabanları 2013’ten itibaren TR Dizin adı altında birleştirilmiştir⁵. TR Dizin dergi listesi arayanların çoğu tek bir şeyi öğrenmek ister: Makalenin yayımlanacağı dergi TR Dizin’de dizinleniyor mu? Doğru yanıt için iki şeyi bilmek gerekir: Derginin hangi yıllar için dizinlendiği ve TR Dizin’in dergilerden beklediği kriterler. Bu yazıda her ikisini de resmî kaynaklardan aktarıyoruz.

TR Dizin Dergi Listesi: Sayılarla Görünüm

TR Dizin’in dergi arama arayüzü, dizinde yer almış tüm dergileri yıllara ve konulara göre filtrelemeye olanak tanır². 4 Ekim 2026’da yaptığımız sorguda arayüzde 1.825 dergi kaydı bulunmaktadır; bu sayı geçmişte dizinlenip sonradan dizinden çıkan dergileri de kapsar. Yıl bazında bakıldığında, 2025 yılı için 1.275 dergi dizinlenmiştir; bu sayı 2015’te 674, 2005’te 304 idi². 2026 yılı için değerlendirmeler sürdüğünden sorgu anındaki sayı (1.175) henüz kesinleşmemiştir.

Yayın dili açısından arayüzdeki dergilerin 1.426’sı İngilizce, 1.103’ü Türkçe makale yayımlamaktadır; dergilerin önemli bir kısmı birden fazla dilde yayın yaptığı için bu sayılar toplanmaz. Almanca (99), Fransızca (85) ve Arapça (76) yayın yapan dergiler de bulunmaktadır².

Konu dağılımında ise sosyal ve beşeri bilimler belirgin biçimde öne çıkar. Tekil dergi sayısına göre en geniş konu tarih (277 dergi), ardından iktisat (208), işletme (203) ve eğitim (203) gelmektedir. Fen ve sağlık bilimlerinde en geniş konular genel ve dahili tıp (183) ile biyolojidir (148)².

Neden Ulusal Bir Dizin?

Şekil 2’deki konu dağılımı, ulusal dizinlerin rolüyle ilişkilendirilebilir. Web of Science ve Scopus’un dergi kapsamını kapsamlı bir dergi rehberiyle karşılaştıran bir çalışma, her iki uluslararası veri tabanının da doğa bilimleri, mühendislik ve biyomedikal alanların lehine, sosyal ve beşeri bilimlerin aleyhine bir yanlılık taşıdığını ve İngilizce dışındaki dillerde yayımlanan dergileri daha az temsil ettiğini göstermiştir⁷. Avrupa’daki ulusal bibliyografik veri tabanlarını inceleyen bir anket çalışması da sosyal ve beşeri bilimler için ulusal veri tabanlarının ticari veri tabanlarına göre daha kapsamlı veri sunduğunu bildirmiştir⁸. TR Dizin’in tarih, iktisat, hukuk ve eğitim gibi alanlarda yoğunlaşması bu bulgularla uyumludur; ancak bu yorum bize aittir, çünkü adı geçen çalışmalar TR Dizin’i doğrudan incelememiştir. TR Dizin’in ulusal ölçekli bibliyometrik çalışmalarda veri kaynağı olarak kullanılması da bu rolün bir yansımasıdır; örneğin pediatrik kırık araştırmalarını TR Dizin dergileri üzerinden inceleyen bir bibliyometrik çalışma 2026’da yayımlanmıştır⁹.

Bir Derginin TR Dizin Durumunu Kontrol Etme

TR Dizin’de bir derginin dizinlenmesi yıl bazındadır. TR Dizin kriterlerine göre izleme ve değerlendirme sonucunda kriterlere uyumsuzluğu süren bir derginin ilgili yıla ait sayıları dizinlenir ve dergi bir sonraki yıldan itibaren dizinden çıkarılır; ret sonrası ikinci değerlendirmede eksiklikleri süren derginin değerlendirilen yılı ile gelecek bir yılı ret durumunda kalır¹. Bu nedenle “dergi TR Dizin’de” bilgisi yetmez; makalenizin yayımlanacağı yılın dizinlenip dizinlenmediğini kontrol etmeniz gerekir.

1. Dergi aramasını açın. TR Dizin arama sayfasında (search.trdizin.gov.tr) “Dergi” sekmesinde derginin adını veya ISSN’ini yazın².
2. ISSN’i doğrulayın. Aynı veya benzer adlı dergiler bulunabilir. TR Dizin, dergi adının kapak ve web sayfasında Kültür Bakanlığı ISSN Ofisi kaydıyla aynı biçimde verilmesini ister; ISSN’i derginin web sayfasıyla karşılaştırın¹.
3. Dergi detay sayfasında yılları inceleyin. Derginin hangi yıllar için hangi veri tabanında (fen veya sosyal) dizinlendiği bu sayfada görülür².
4. Güncel yılı kontrol edin. İçinde bulunulan yılın değerlendirmesi sürüyor olabilir. Kararı kesinleşmemiş bir yıl için dergiden veya TR Dizin’den bilgi isteyin.
5. Derginin kendi beyanını tek başına yeterli görmeyin. TR Dizin kriterleri, dergilerin “dizinlenen kaynaklar” konusunda okuyucu ve yazarları yanlış bilgilendirecek ifadeler kullanmamasını ister¹; yine de doğrulamayı her zaman TR Dizin’in kendi arayüzünden yapın.

Gerçek bir kayıt örneği: Kaynak 6’nın yayımlandığı Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi’nin TR Dizin dergi kaydında (7 Ekim 2026 sorgusu), 2020–2026 yılları sosyal bilimler veri tabanı için dizinli görünür; 2016, 2017, 2018 ve 2019 yılları ise ret yılı olarak kayıtlıdır^1,2. Aynı dergide yayımlanan iki makalenin TR Dizin durumu, yayımlandıkları yıla göre farklı olabilir; bu nedenle yıl bazında kontrol gerekir.

TR Dizin Başvuru Ön Koşulları

ULAKBİM’in yayımladığı kriterlere göre aşağıdaki ön koşullardan biri eksik ya da yanlışsa dergi başvurusu reddedilir¹. Bu koşullar, yazar olarak bir dergiyi değerlendirirken de iyi bir kontrol listesidir.

TR Dizin Değerlendirme Kriterleri

Ön koşulları sağlayan dergiler, başvurularının onaylanmasının ardından en az bir yıl, yayın hayatına yeni başlayan dergiler ise iki yıl izlenir; izleme süresinin sonunda TR Dizin uzmanları ve komitesi tarafından değerlendirilir¹. Kriterlerin yazarlar açısından en önemli olanları şunlardır¹:

• Düzenli yayın: Sayılar ilan edilen aralıklarla ve zamanında yayımlanmalı ve TR Dizin’in Online Dergi İzleme Sistemi’ne (ODİS) yüklenmelidir.
• Kurul çeşitliliği: Yayın kurulunun en az üçte biri farklı kurumlardan oluşmalı; hakemler farklı kurumlardan, tarafsızlık ve çeşitlilik gözetilerek atanmalıdır.
• Hakem sayısı: Her makale için, farklı kurumlardan olmasına özen gösterilerek, en az iki hakem bulunmalıdır. İki hakemin görüşü farklıysa editör veya üçüncü bir hakemin görüşüyle karar verilmelidir.
• Hakem raporlarının belgelenmesi: Dergiler, sistemin belirlediği makaleler için hakem raporlarını yükler; rapor sayısı bir sayıdaki makale sayısının %15’i kadardır ve 2’den az olamaz; kriterlerdeki örnekte 10 makalelik bir sayı için 2, 20 makalelik bir sayı için 3 makalenin hakem raporu yüklenir. Raporlar yayın tarihinden sonra en az beş yıl saklanmalıdır.
• Etik: TR Dizin, COPE’nin editör ve yayıncılar için davranış kurallarını benimser. Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda kurul adı, tarih ve sayı makalede belirtilmeli; olgu sunumlarında bilgilendirilmiş onam bilgisi yer almalıdır. Dergiler etik ilkelerini ulusal ve uluslararası standartlara atıf yaparak belirtmelidir; kriterler örnek olarak ICMJE tavsiyelerini ve COPE standartlarını gösterir^1,3,4.
• Araştırma makalesi oranı: Fen bilimlerinde bir yıldaki araştırma makaleleri tüm bilimsel makalelerin en az %50’sini oluşturmalıdır; sağlık bilimleri, diş hekimliği ve eczacılıkta yılda en az 12 araştırma makalesi yayımlanmalıdır.
• Makale sonu beyanları: Araştırmacıların katkı oranı beyanı, varsa destek ve teşekkür beyanı ve çıkar çatışması beyanı yer almalıdır.
• Özel sayılar: Ek veya özel sayı adedi normal periyodun üçte birinden fazla olamaz (kongre özet kitapları hariç); kurala uygun yayımlanmayan özel sayılar derginin dizinden çıkarılmasına neden olur.

Komite Neye Bakıyor?

Komite değerlendirmesi; genel yayıncılık ilkeleri, değerlendirme kriterleri, hakem raporları ve ön değerlendirme formları kullanılarak yapılır. Komite üyeleri derginin araştırma ve yayın etiğine uygunluğunu, hakem değerlendirme sistemini ve raporların yeterliğini, editoryal kurulun yetkinliğini ve bağımsızlığını, yayın titizliğini ve makalelerin biçimsel özelliklerini, kaynakların doğruluğunu, başlık, öz ve anahtar kelime kalitesini inceler¹. Kabul edilen dergiler de izlenmeye devam eder; yayıncılık, etik ve şeffaflık ilkelerine uymadığı tespit edilen dergiler izleme sürecine alınmadan dizinden çıkarılabilir¹.

Bu süreç, dergiyi seçen yazar açısından da bir güvence sağlar. TR Dizin’de belirli bir alandaki dergileri çok sayıda değişkenle karşılaştıran çalışmalar da yayımlanmıştır; örneğin işletme alanındaki 138 TR Dizin dergisini 12 kritere göre çok kriterli karar verme yöntemleriyle sıralayan bir çalışma, aynı dizin içindeki dergiler arasında farklılıklar bulunduğunu göstermiştir⁶. Dergi seçerken TR Dizin kaydının yanında derginin yayın süresi, hakemlik pratiği ve okuyucu kitlesini birlikte değerlendirmek gerekir.

TR Dizin ve Kariyer Kuralları

TR Dizin’de dizinlenen bir dergideki yayının doçentlik, akademik teşvik veya kurum içi atama kurallarında nasıl puanlandığı, ilgili mevzuatın alan tablolarına göre değişir. Hangi dizinin hangi başvuruda geçerli olduğunu TR Dizin mi, Scopus mu, SCI mi? yazımızda, doçentlik puan tablolarını doçentlik puan tablosu 2026 rehberimizde ele aldık. Uluslararası dizinler için Scopus dergi listesi Türkiye yazımıza da göz atabilirsiniz.

Kontrol Listesi: TR Dizin Dergisine Göndermeden Önce

• Dergiyi TR Dizin arayüzünde ISSN ile buldunuz mu?²
• Makalenizin yayımlanacağı yıl için dergi dizinlenmiş mi ya da değerlendirmesi sürüyor mu?^1,2
• Derginin web sayfasında hakemlik süreci, etik ilkeler ve yayın politikası (varsa ücret politikası dahil) açıkça yer alıyor mu?¹
• Etik kurul bilgisi, onam bilgisi ve beyanlar makalenizde hazır mı?^1,3,4
• Kaynakçanız derginin belirttiği uluslararası kaynak biçimine (APA, AMA, NLM vb.) uygun mu?¹
• Türkçe makalede İngilizce başlık, öz ve anahtar kelimeler özenle hazırlandı mı?¹

Destek

Makalenizi TR Dizin’deki ya da uluslararası bir dergiye göndermeden önce dil, kaynak biçimi ve yazar rehberi uyumu açısından hazırlamak için makale düzenleme hizmetimizi, dergi seçimi ve gönderim süreci için yayın destek hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Ürün sayfasındaki tanıma göre editörünüz, makalenizin bilim dalında doktora derecesine ve yayın deneyimine sahip bir uzmandır. Makalenin yazarı sizsiniz; dil ve yazım desteği alındıysa bunu teşekkür bölümünde belirtmeniz ICMJE tavsiyelerine uygundur³. Kabul kararı dergiye aittir; herhangi bir kabul taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Kriterler: TR Dizin Başvuru ve Değerlendirme Süreçleri, Ön Koşullar ve Dergi Değerlendirme Kriterleri. trdizin.gov.tr/kriterler (Erişim: Ekim 2026)
2. TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. Dergi arama arayüzü ve dergi detay sayfaları; yıl, dil ve konu dağılımları Editverse tarafından sorgulanmıştır. search.trdizin.gov.tr/tr/dergi/ara (Sorgu tarihleri: 4 ve 7 Ekim 2026)
3. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. icmje.org/recommendations (Erişim: Ekim 2026)
4. Committee on Publication Ethics (COPE). Code of Conduct for COPE Members. publicationethics.org/membership/code-of-conduct (Erişim: Ekim 2026)
5. Aslan A. TR Dizin. Acta Med Alanya. 2019;3(1):1-2. doi.org/10.30565/medalanya.557393
6. Keleş N. TR Dizin-işletme dergilerinin çok kriterli bir karar verme perspektifinden değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi İİBF Dergisi. 2023;13(26):512-34. doi.org/10.53092/duiibfd.1311780
7. Mongeon P, Paul-Hus A. The journal coverage of Web of Science and Scopus: a comparative analysis. Scientometrics. 2016;106(1):213-28. doi.org/10.1007/s11192-015-1765-5
8. Sīle L, Pölönen J, Sivertsen G, Guns R, Engels TCE, Arefiev P, et al. Comprehensiveness of national bibliographic databases for social sciences and humanities: findings from a European survey. Res Eval. 2018;27(4):310-22. doi.org/10.1093/reseval/rvy016
9. Kahve Y, Aydın T, Gürhan U. A bibliometric analysis of pediatric fracture research published in journals indexed in the ULAKBİM TR Index. Acta Orthop Traumatol Turc. 2026;60(5). doi.org/10.5152/j.aott.2026.25680

İlgili Yazılar

• TR Dizin mi, Scopus mu, SCI mi: 2026’da Doçentlik İçin Hangi İndeks Geçerli?
• Scopus Dergi Listesi Türkiye 2026: Türk Dergileri ve Kontrol Yolu
• Yağmacı Dergi Listesi 2026: Nasıl Anlaşılır, ÜAK ve YÖK Kuralı

Bu rehber, Scopus’ta dizinlenen Türkiye merkezli 322 dergiyi Elsevier’in resmî Mayıs 2026 kaynak listesinden çıkardığımız verilerle analiz eder; konu alanlarını, yayın dillerini ve CiteScore dağılımını gösterir ve bir derginin Scopus durumunu adım adım nasıl doğrulayacağınızı anlatır.

Scopus dergi listesi Türkiye araması yapan bir araştırmacının asıl ihtiyacı, hangi derginin bugün Scopus’ta dizinlendiğini doğrulayabilmektir. Yanıtı internetteki kopya listelerden değil, doğrudan Scopus’un kendi kaynaklarından almak gerekir; çünkü Scopus dergileri sürekli yeniden değerlendirir ve bazılarının kapsamını sonlandırır¹. Bu yazıda önce Türkiye merkezli Scopus dergilerinin genel tablosunu, ardından tek tek doğrulama yöntemini ve dikkat edilmesi gereken tuzakları ele alıyoruz.

Türkiye’de Kaç Scopus Dergisi Var?

Elsevier, Scopus’ta dizinlenen kaynakların tam listesini Excel dosyası olarak yayımlar². Elsevier’in “Scopus title lists” sayfasında listeler yılda iki kez yayımlanmaktadır; Ekim 2026 itibarıyla sayfadaki en güncel sürüm Mayıs 2026 listesidir³. Bu listenin “Active” sayfasında 31.769 aktif kaynak bulunmaktadır ve “Publisher’s Country/Territory” (yayıncı ülkesi) alanı Türkiye olan 322 aktif dergi yer almaktadır³. Aşağıdaki sayılar bu dosya üzerinde yaptığımız analizden gelmektedir; listeler yeni sürümle değişeceği ve bazı dergilerin durumu sonradan farklılaşabileceği için tek tek kontrol her zaman gereklidir.

• Üst alanlar: 322 derginin 147’si sağlık bilimleri, 95’i sosyal bilimler, 73’ü fizik bilimleri, 57’si yaşam bilimleri üst alanında sınıflanmıştır (bir dergi birden fazla alanda yer alabilir)³.
• Yayın dili: 170 dergi yalnızca İngilizce, 88 dergi yalnızca İngilizce ve Türkçe, 55 dergi yalnızca Türkçe makale yayımlamaktadır; kalan 9 derginin dil alanı diğer dil kombinasyonlarını içerir veya boştur³.
• MEDLINE: 22 dergi listede MEDLINE kaynaklı olarak işaretlenmiştir; aralarında Balkan Medical Journal, Turkish Journal of Medical Sciences ve Diagnostic and Interventional Radiology bulunur³.
• Açık erişim: 143 dergi listede “Unpaywall Open Access” olarak işaretlenmiştir³.
• Yayıncılar: TÜBİTAK listede 12 dergiyle yer alır; yayıncı alanına göre en fazla dergisi olan yayıncı Galenos Publishing House’dur (36 dergi)³.

Şekil 1, Türkiye merkezli Scopus dergilerinin tıp ve sosyal bilimlerde yoğunlaştığını göstermektedir. Bu, tıp alanında çalışan bir araştırmacı için ulusal dergiler arasında Scopus seçeneğinin daha geniş olduğu anlamına gelir; mühendislik veya fizik gibi alanlarda ise seçenek sayısı daha sınırlıdır.

CiteScore Dağılımı: Scopus’ta Olmak Yeterli mi?

CiteScore, Scopus verisiyle hesaplanan ve Scopus Sources sayfasında ücretsiz görüntülenebilen bir atıf metriğidir^4,5. Elsevier’e göre CiteScore, bir derginin dört yıllık pencerede aldığı atıfların aynı dönemde yayımlanan belge sayısına bölünmesiyle hesaplanır; CiteScore Tracker ise cari yıl için aylık güncellenir ve değerler ilkbaharda sabitlenir⁵. Mayıs 2026 listesindeki 2025 CiteScore değerlerine göre Türkiye merkezli dergilerin ortanca değeri 0,85’tir; 322 derginin 168’inin değeri 1’in altındadır³.

Bu dağılım önemli bir gerçeği hatırlatır: Scopus’ta dizinlenmek bir seçim sürecinden geçmiş olmak anlamına gelir¹, ancak dergiler arasında görünürlük ve atıf farkı büyüktür. Bir makalenin okunurluğu için Scopus kaydının yanında derginin alanınızdaki konumuna, okuyucu kitlesine ve yayın diline de bakmak gerekir. Elsevier’in kendi açıklamasına göre CiteScore alan normalizasyonlu değildir ve konu alanları arasında doğrudan karşılaştırma için kullanılmamalıdır; alanlar arası karşılaştırmada alan içi yüzdelik sıralama, SNIP veya SJR önerilir⁵.

Örnek: CiteScore 2025 değeri 3,5 ve üzerinde olan Türk dergileri

Aşağıdaki tablo, Mayıs 2026 listesinde Scopus kapsamı en geç 2019’da başlayan ve 2025 CiteScore değeri 3,5 ve üzerinde olan 14 Türkiye merkezli dergiyi göstermektedir³. Aynı eşiği geçen ve kapsamı 2020 veya sonrasında başlayan altı dergi, kısa yayın geçmişleri nedeniyle tabloya alınmamıştır. Tablo bir öneri listesi değildir; yalnızca resmî verinin nasıl okunacağını göstermek için hazırlanmıştır.

Tablodan bir satırı birlikte okuyalım: Turkish Journal of Agriculture and Forestry (ISSN 1300-011X) için listede kapsam 1994–2026, yayıncı TÜBİTAK, 2025 CiteScore 5,3 ve üst alanlar yaşam ile fizik bilimleridir³. Başka bir gerçek örnek: Mayıs 2026 güncellemesinde listeye eklenen tek Türkiye merkezli dergi Journal of Behçet Uz Children’s Hospital’dır ve listede kapsamı yalnızca 2025’ten başlar³; böyle yeni eklenen bir dergide makalenizin yayımlanacağı yılın kapsama dahil olup olmadığı özellikle kontrol edilmelidir.

Bir Derginin Scopus Durumunu Adım Adım Kontrol Etme

1. Scopus Sources sayfasını açın. Scopus Preview kapsamında kaynak (Sources) arama ve CiteScore metrikleri abonelik olmadan kullanılabilir; CiteScore’a erişim için ücretsiz bir kullanıcı hesabı gerekebilir^4,5.
2. ISSN ile arayın. Scopus, bir derginin kabulü için ISSN Uluslararası Merkezi’ne kayıtlı bir ISSN şartı aramakta, ad veya ISSN değişikliklerini ise ayrıca izlemekte ve değişiklik sonrası kapsamın sürmesini garanti etmemektedir¹. Kaynak listesi ISSN ve e-ISSN sütunlarını verdiği için ISSN ile arama en güvenilir yoldur³; derginin web sitesindeki ISSN’i ISSN Portal kaydıyla da karşılaştırın¹.
3. Kapsam (coverage) yıllarına bakın. Kaynak listesindeki “Coverage” sütunu ve derginin Scopus sayfası hangi yılların dizinlendiğini gösterir³. Makalenizin yayımlanacağı yıl bu aralıkta değilse, makaleniz Scopus’ta görünmeyebilir¹.
4. “Discontinued” uyarısını kontrol edin. Elsevier’e göre Scopus kaynak başlık listesi sonlandırılan kaynakları da içerir. İçerik politikasına göre sonlandırılan bir derginin daha önce dizinlenmiş içeriği bilimsel kayıt olarak Scopus’ta kalır; sonlandırmadan sonraki içerik akışı ise durur¹.
5. Kaynak listesini indirin. Birden çok dergiyi karşılaştırıyorsanız Scopus’taki “Download Scopus Source List” seçeneğiyle tam listeyi Excel olarak indirip yayıncı ülkesi, konu alanı ve dil sütunlarına göre filtreleyebilirsiniz^2,3.

Scopus’a Kabul Kriterleri: Dergiyi Değerlendirirken Bakılacaklar

Scopus’a dergi kabulünü bağımsız uluslararası uzmanlardan oluşan İçerik Seçim ve Danışma Kurulu (CSAB) değerlendirir. Elsevier’e göre bir derginin değerlendirmeye alınabilmesi için hakemli içerik yayımlaması ve hakemlik sürecini kamuya açık biçimde tanımlaması, ISSN Uluslararası Merkezi’ne kayıtlı bir ISSN’e sahip olması, düzenli yayımlanması ve değerlendirilebilecek bir yayın geçmişi bulunması, İngilizce başlık ve özet sunması ve kamuya açık bir yayın etiği ve yayın usulsüzlüğü (publication malpractice) beyanı yayımlaması gerekir¹. Bu kriterler, makale göndermeden önce bir dergiyi değerlendirmek için de iyi bir kontrol listesidir: Hakemlik süreci, etik beyanı ve yayın geçmişi belirsiz bir dergiye, Scopus’ta görünse bile, temkinli yaklaşmak gerekir.

Scopus’un veri kaynağı olarak yapısı ve kalite süreçleri, Elsevier araştırmacılarının hakemli bir makalesinde ayrıntılı biçimde anlatılmıştır⁷. Scopus ile Web of Science’ın dergi kapsamını Ulrich’s dergi rehberiyle karşılaştıran bir çalışma ise her iki veri tabanının da doğa bilimleri, mühendislik ve biyomedikal araştırmalar lehine, sosyal bilimler ile sanat ve beşeri bilimler aleyhine yanlılık yaratabileceğini ve İngilizce dergilerin diğer dillere göre fazla temsil edildiğini bildirmiştir⁸. Türkiye merkezli dergilerin Scopus’taki dil dağılımı bu açıdan da dikkate değerdir.

Türkçe Makaleler ve Scopus

Türkiye merkezli Scopus dergilerinden 55’i yalnızca Türkçe, 88’i yalnızca Türkçe ve İngilizce makale yayımlamaktadır³. Yani Türkçe yazılmış bir makale de Scopus’ta dizinlenen bir dergide yer alabilir. Ancak Scopus’un teknik kriterlerinden biri İngilizce başlık ve özettir¹; Türkçe bir makalenin uluslararası okuyucuya ulaşan kısmı çoğu zaman bu İngilizce başlık ve özettir. Bu nedenle Türkçe yayın yapsanız bile İngilizce özetin terminoloji, dil bilgisi ve yapı bakımından özenle hazırlanması, makalenin okuyucuya ulaşmasını destekler.

Scopus Dizini ve Türkiye’deki Kariyer Kuralları

Scopus’ta dizinlenen bir dergide yayın yapmanın doçentlik, akademik teşvik veya kurum içi yükseltme kurallarındaki karşılığı kurumdan kuruma ve alandan alana değişebilir. Başvurunuz için hangi dizinin geçerli olduğunu ilgili kurumun güncel kriter ve duyurularından kontrol edin; bu konuyu ayrıntılı olarak TR Dizin mi, Scopus mu, SCI mi? yazımızda ele aldık. Derginin Web of Science durumunu kontrol etmek için SCI dergi sorgulama, çeyreklik (Q) değerleri için Q1 dergi sorgulama rehberlerimizi kullanabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Dergi adına göre aramak: Derginin adı veya ISSN’i değişmiş olabilir; Scopus bu tür değişiklikleri izler ve değişiklik sonrasında kapsamın sürmesini garanti etmez¹. Kaynak listesi ISSN ve e-ISSN sütunlarını sunduğundan ISSN ile arama daha güvenlidir³.
• Derginin kendi beyanına güvenmek: “Scopus’ta dizinlenmektedir” ifadesi tek başına kanıt değildir. Durumu Scopus Sources sayfasından kendiniz doğrulayın⁴.
• Kapsam yılını gözden kaçırmak: Bir derginin Scopus’ta yer alması, geçmişteki veya gelecekteki tüm sayılarının dizinlendiği anlamına gelmez; kapsam yıllarını kontrol edin^1,3.
• Tek metriğe bakmak: CiteScore, SJR ve SNIP farklı yöntemlerle hesaplanır; Elsevier de kararlarda birden fazla metriğin ve niteliksel değerlendirmenin birlikte kullanılmasını önerir. Bir dergiyi yalnızca tek bir sayıya göre seçmek yerine kapsam, hakemlik süreci ve okuyucu kitlesiyle birlikte değerlendirin⁵.

Dergi Seçiminde Kanıta Dayalı Kontrol Listesi

• Derginin Scopus durumunu ISSN ile Scopus Sources’tan doğruladınız mı?^3,4
• Kapsam yılları yayın tarihinizi içeriyor mu; “discontinued” uyarısı var mı?^1,3
• Derginin hakemlik süreci ve yayın etiği beyanı web sitesinde açıkça yer alıyor mu?¹
• CiteScore’u yalnızca kendi alanınızdaki dergilerle karşılaştırdınız mı?⁵
• Derginin yayın dili hedef okuyucunuza uygun mu?^3,8
• Kararınızı tek bir metriğe değil, birden fazla metriğe ve niteliksel değerlendirmeye dayandırdınız mı?⁵

Destek

Hedef dergiyi belirledikten sonra makalenizin İngilizcesinin, terminoloji tutarlılığının ve kaynak biçiminin derginin yazar rehberine uygun hale getirilmesi için makale düzenleme hizmetimizi, dergi seçimi ve gönderim süreci için yayın destek hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Makalenin içeriği ve bilimsel sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir; aldığınız dil ve yazım desteğini makalenizin teşekkür bölümünde belirtmenizi öneririz. Kabul kararı dergiye aittir; herhangi bir kabul, sonuç veya süre taahhüdü vermiyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Elsevier. Scopus content policy and selection. elsevier.com/products/scopus/content/content-policy-and-selection (Erişim: Ekim 2026)
2. Elsevier Support Center. What is the Scopus Source List? elsevier.support/scopus/answer/what-is-the-scopus-source-list (Erişim: Ekim 2026)
3. Elsevier. Scopus Source Title List, Mayıs 2026 sürümü (Scopus title lists sayfasından indirilmiştir; “Active” sayfası, 31.769 aktif kaynak); yayıncı ülkesi Türkiye olan 322 aktif dergi üzerinde Editverse analizi. elsevier.com/resources/scopus-titlelists (Erişim: Ekim 2026)
4. Elsevier Support Center. What is Scopus Preview? elsevier.support/scopus/answer/what-is-scopus-preview (Erişim: Ekim 2026)
5. Elsevier. CiteScore metrics; Elsevier Support Center. What is CiteScore? elsevier.com/products/scopus/metrics/citescore; elsevier.support/scopus/answer/what-is-citescore (Erişim: Ekim 2026)
6. Cortegiani A, Ippolito M, Ingoglia G, Manca A, Cugusi L, Severin A, et al. Citations and metrics of journals discontinued from Scopus for publication concerns: the GhoS(t)copus Project. F1000Res. 2020;9:415. doi.org/10.12688/f1000research.23847.2; PMID: 33024548
7. Baas J, Schotten M, Plume A, Côté G, Karimi R. Scopus as a curated, high-quality bibliometric data source for academic research in quantitative science studies. Quant Sci Stud. 2020;1(1):377-86. doi.org/10.1162/qss_a_00019
8. Mongeon P, Paul-Hus A. The journal coverage of Web of Science and Scopus: a comparative analysis. Scientometrics. 2016;106(1):213-28. doi.org/10.1007/s11192-015-1765-5

İlgili Yazılar

• TR Dizin mi, Scopus mu, SCI mi: 2026’da Doçentlik İçin Hangi İndeks Geçerli?
• Yağmacı Dergi Listesi 2026: Nasıl Anlaşılır, ÜAK ve YÖK Kuralı
• Mühendislik Araştırmaları için Scopus Dergi Seçimi